Januari 2002

24 Djihaad in spanning
Karel Steenbrink

Het Arabische woord djihaad betekent inspanning. Het komt slechts viermaal in de Koran voor. Het is inmiddels internationaal wel een van de meest bekende Arabische woorden geworden. Het woord heeft de laatste veertien eeuwen vele nieuwe betekenissen ontwikkeld en is nog steeds in staat de harten van gelovigen en ongelovigen sneller te laten kloppen: van geloofsijver tot angst voor de islam. Fragmenten van de geschiedenis van een krachtig woord.


Februari 2002

121 De eerste keer
Ger Groot

Maart 2002

213 Het pausdom op het slechte pad
Jef Van Gerwen

Om de continuïteit van het pauselijk leergezag niet te ondermijnen hebben de pausen sedert het midden van de negentiende eeuw er in gevoelige dossiers meermaals de voorkeur aan gegeven historische feiten te verdraaien of degelijk gefundeerde inzichten te verwerpen liever dan het officiële standpunt te veranderen. In zijn recente studie Papal Sin. Structures of Deceit peilt de Amerikaanse historicus Gary Wills naar de motieven die die houding verklaren.


April 2002

291 Een nieuw begin?
Hans Achterhuis

Kunnen gekwetste individuen, kunnen getraumatiseerde maatschappijen aan de zuigkracht van het verleden ontsnappen? Alvast twee fundamentele ervaringen maken voor de mens een nieuw begin mogelijk: geboorte en vergeving. Paradoxaal genoeg zijn in de geschiedenis vernieuwing en vooruitgang slechts mogelijk zolang men de verleiding weerstaat, uit een of andere overspannen utopische droom radicaal met het verleden te willen breken.


Mei 2002

409 Pius XII en de Endlösung der Judenfrage. Recente bijdragen aan een debat
Herman Simissen

In het toneelstuk van Rolf Hochhuth, waarvan de verfilming thans heel wat volk lokt, wordt gesuggereerd dat Pius XII ten aanzien van het nationaal-socialisme en de jodenvervolging 'helemaal niets gedaan heeft', – hetgeen misschien nog onvergeeflijker is dan 'meedoen'. Ook andere recente kritiek op 'de zwijgende paus' vergeet wat Pius XII, onder meer via diplomatieke weg en hulpacties, effectief gedaan heeft om joden te helpen.


Juni 2002

490 Utopisch denken
Frans Van Bladel

Utopie kun je opvatten als een onverwezenlijkbaar ideaal. Maar je kunt er ook een uitdaging aan het gangbare werkelijkheidsbegrip in zien. Het utopisch bewustzijn erkent dat de feitelijke werkelijkheid omgeven is door een zee van mogelijkheden. Het houdt die mogelijkheden in het oog, maakt ze werkzaam en houdt ze geduldig, maar onophoudelijk open.


Juli-Augustus 2002

587 Pallieter, een hardnekkig archetype
Julien Vermeulen

Pallieter is meer dan het type van de landelijke, breugeliaanse Vlaming. Hij is de incarnatie van universele motieven, zoals het eeuwige kind, de terugkeer naar het paradijs, de vereniging met Moeder Natuur. Timmermans' boek sluit aan bij de oude arcadische en picareske tradities, en herinnert aan de negentiende-eeuwse Amerikaanse literatuur (Emerson, Thoreau). Maar Pallieters mateloze drang naar vrijheid en intens verlangen naar geborgenheid zijn tegelijk weer bijzonder actueel.


September 2002

686 Agressief gedrag bij jongeren. Over de betekenis van een fenomeen
Gabriël van den Brink

Het zgn. zinloos geweld zegt iets over een maatschappij waarvan de leden zich steeds assertiever, en daardoor uiteindelijk ook agressiever gaan gedragen. Vooral jongeren die in ongunstige omstandigheden opgroeien, worden gewelddadig in situaties waarin de sociale controle ontbreekt. Er is dringend een nieuw beschavingsoffensief nodig: de gedragsregels moeten duidelijk gemaakt worden, de maatschappij moet in opvoeding investeren, en wij moeten allemaal de cultus van de individuele zelfstandigheid wat relativeren.


Oktober 2002

771 Vorming of scholing? In de spiegel van het middeleeuwse onderwijsproject
Guido Vanheeswijck

In zijn recente boek Een middeleeuws drama laat de Gentse classicus Wim Verbaal zien waar het conflict tussen Bernardus en Abaelardus eigenlijk om ging: beide protagonisten dachten heel anders over de methode van de opvoeding en over de verantwoordelijkheid van de leermeester. Tegen de achtergrond van die twaalfde-eeuwse controverse vraag je je af of er in het huidige discours nog plaats is voor een geprofileerde leermeester en een helder onderwijsproject.


November 2002

869 Wandelen in de Franse tuin van het humanisme
Jef Van Gerwen

In zijn studie over de Franse humanistische traditie, Le jardin imparfait (1998), neigt Tzvetan Todorov naar een gesloten opvatting van het humanisme, die de mens als begin en einde van de ethiek ziet, en God als bedreiger van de menselijke autonomie liever uitschakelt. Is echter een open humanisme dat de mystieke en ethische rijkdom van de godsdienstige tradities respecteert, geen vruchtbaarder weg, onder meer voor de verdere uitbouw van de Europese Unie?


December 2002

992 De waarde van intellectuele bescheidenheid. Bij de honderdste geboortedag van K.R. Popper
Herman Simissen

Poppers naam wordt niet vaak genoemd, maar een aantal van zijn ideeën (zoals het falsificatieprincipe in de kentheorie, of het onderscheid tussen een gesloten en een open samenleving) heeft een ruime weerklank gevonden. Popper beschouwde zijn 'kritisch rationalisme' als een strijdmiddel tegen elke vorm van totalitarisme en een pleidooi voor de vrije discussie die de grondslag vormt van de democratie.


© S T R E V E N