Een ontmoeting van ontwikkel- en opvoedstijlen

De wetenschappelijke blik van Maria Montessori en de vrije bespiegeling van cultuurfilosoof Walter Benjamin zijn twee verschillende manieren om naar opvoeding en onderwijs te kijken. Twee visies die elkaar aanvullen en of corrigeren. Beiden denkers lijken elkaar nooit ontmoet te hebben; een hypothetische ontmoeting kan nieuwe inzichten bieden.

Er is geen historisch document bekend waarin Maria Montessori blijk geeft het werk van cultuurfilosoof Walter Benjamin te hebben gekend; er zijn geen brieven, lezingen of publicaties van Montessori waarin Benjamin wordt genoemd. Daarvoor leefden ze als tijdgenoten waarschijnlijk ook in te verschillende werelden. Maria Montessori was een Italiaanse arts en pedagoog. Haar werk was praktisch en wetenschappelijk ingesteld op het jonge kind. Haar focus lag op onderwijsvernieuwing, ‘kindontwikkeling’ en vrede. Walter Benjamin was een Duits-joodse filosoof, literatuurcriticus en marxistisch denker. Hij was een broodschrijver voor verschillende kranten die schreef over kunst, cultuur en de moderne stad. Benjamin schreef ook over kinderen, kinderspeelgoed en hield radioredes over zijn kindertijd. Hij hield zich intensief bezig met de leefwereld van het kind. Hij schreef over speelgoed, verzamelde kinderboeken, analyseerde de psychologie van het spel en maakte tussen 1927 en 1933 radioprogramma’s voor de jeugd (Radio Benjamin).[1] Ook zijn autobiografische werk Berliner Kindheit um 1900[2] getuigt van een fascinatie voor de zintuiglijke waarneming van het kind. Dat er desondanks geen directe intellectuele uitwisseling of persoonlijke link met Maria Montessori is, komt door een fundamenteel verschil in hun vertrekpunt, doelgroep en ideologie.

 

Visies op spelen en fantasie

Montessori (1870-1952) was een empirisch wetenschapper. Haar focus lag op de praktische inrichting van het onderwijs: het ontwikkelen van specifiek, zintuiglijk leermateriaal, zoals de bekende rekencilinders en letters van schuurpapier waarmee kinderen zelfstandig kunnen werken. Benjamin (1892-1940) keek naar het kind door de bril van een cultuurfilosoof en historicus. Als hij over speelgoed of kinderjaren schreef, deed hij dat om te begrijpen hoe de moderne, (kapitalistische) maatschappij en industrialisatie de menselijke ervaring vormden. Waar Montessori zocht naar een universele methode om het kind te bevrijden, zocht Benjamin in de blik van het kind naar een manier om te ontsnappen aan de starre, volwassen burgerlijke cultuur.

Qua visie op speelgoed en fantasie wringt pedagogisch gezien de schoen het meest tussen de twee: Montessori had weinig met fantasie en had een vrij strikte visie op ‘speelgoed’. Ze verving traditioneel speelgoed in haar Casa dei Bambini in Rome door eigen ontwikkelingsmaterialen. Ze geloofde dat kinderen van nature liever ‘werken’, serieuze, op de werkelijkheid gerichte taken uitvoeren, zoals schoonmaken of structuren ordenen, dan opgaan in ongerichte fantasie of sprookjes. Benjamin was juist gefascineerd door de vrije, transformerende fantasie van het kind. Hij genoot ervan hoe een kind van een simpele kartonnen doos of een stuk oud speelgoed iets totaal nieuws kon maken. Voor hem was het kind een soort ‘alchemist’ die de objecten van de consumptiemaatschappij door spel tot leven wekte. De gestructureerde, doelgerichte materialen van Montessori stonden haaks op de liefde van Benjamin voor het ‘radicaal dwalen’ en de anarchistische vrijheid van het kinderspel.

Hoewel de methode van Montessori in de jaren ‘20 ook al in Duitsland populair was, bewoog Benjamin zich in heel andere kringen, de Frankfurter Schule[3], het marxisme, en de avant-garde met denkers als Bertolt Brecht die ook fundamenteel over de rol van pedagogiek en kunst in de samenleving nadachten. Benjamin had bovendien felle kritiek op wat hij zag als de ‘burgerlijke pedagogiek’. Toen de fascisten aan de macht kwamen, moesten beiden vluchten: Montessori verliet Italië vanwege het fascisme van Mussolini en kwam via Spanje,  Nederland en India na de Tweede Wereldoorlog weer in Nederland terecht, de Joodse Benjamin ontvluchtte nazi-Duitsland naar Frankrijk en zou in 1940 op de vlucht voor de nazi’s zelfmoord plegen bij de Spaanse grens.

Magische alchemie kinderspel

Toch is het interessant om dieper in te gaan op de ideeën over speelgoed en spelen van Benjamin en hoe Montessori aankeek tegen fantasie en traditioneel spel. Om de contrasten en parallellen te begrijpen, moeten we kijken naar hun concrete materialen, teksten en praktijken. Hoewel ze allebei het kind centraal stelden als een autonoom wezen – en niet als een ‘onafgemaakte volwassene’, verschilden hun methoden en doelen radicaal. Want daar waar Benjamin het magische van het kinderspel zag, zag Montessori meer de wetenschappelijke ordening van de werkelijkheid. Benjamin zag het kind als een wezen dat de wereld ‘opnieuw’ ziet. Hij zag hoe kinderen met hun tekeningen en spelletjes de volwassen werkelijkheid ontregelen en er een eigen wereld van maken. Het draaide voor hem niet om techniek, maar om de intensiteit van de ervaring: het kind dat met verf of krijt de wereld herschept, zonder dat een volwassene zegt: ‘Dit moet netter’ of ‘dit is niet de juiste kleur’. Zijn doel: het kind moet de vrijheid hebben om te experimenteren en te vernietigen[4] – juist dát is de creatieve daad. In een Montessori-klas krijgt het kind geen blanco vel en vrije kleuren, maar een geordende set kleuren, zoals kleurentabellen, waarmee het leert sorteren op tint. Bij het tekenen worden kinderen vaak gestimuleerd om eerst de basisvormen en structuren te leren, bijvoorbeeld een cirkel of een lijn, voordat ze vrij mogen gaan, en er is specifiek materiaal zoals de kleurenschatkist om kleuren zintuiglijk te verkennen. Doel: het kind ontwikkelt een ‘verfijnde’ waarneming en een technische beheersing van kleur en vorm, als voorbereiding op het begrijpen van de werkelijkheid.

Montessori zag ontwikkeling als een vast grondplan met ‘gevoelige periodes’: tijdelijke vensters waarin het kind een intense fascinatie voor een specifieke vaardigheid heeft. Bijvoorbeeld een kind van 0-3 jaar heeft een periode van orde, wil alles op een vaste plek, van 1-3 jaar een periode voor kleine objecten, wil alles prikken en sorteren. De volwassene moet door het kind te observeren signaleren wanneer zo’n periode ‘actief’ is en daarbij eventueel ondersteunen. Een kind dat in de periode van ‘kleine objecten’ zit, krijgt bijvoorbeeld een bak met rijstkorrels of knikkers om te sorteren – zodat de natuurlijke drang optimaal wordt benut. Benjamin had geen fasen of schema’s.[5] Hij sprak van een ‘mimetische’,[6] nabootsende of imiterende taal: kind en object versmelten, bijvoorbeeld een kind dat zich voelt als een kastdeur die opengaat. Een kind dat een ‘geheim’ plekje onder de tafel maakt en daarvan een tempel denkt. Een kind dat met zijn eigen vingers speelt en daarmee allerlei levende wezens naspeelt. Een kind dat lang naar een druppel water op het raam kijkt en daarin allerlei figuren herkent. De volwassene moet daar niet tussenbeide komen, met bijvoorbeeld uitspraken als: ‘Dat zul je wel begrijpen als je groot bent’, want juist die  onverklaarde, ‘magische’ kijk op de wereld is waardevol, meende Benjamin.

 

Betekenis aan het betekenisloze

Benjamin zag het kind als een revolutionaire figuur die de wereld niet probeert te ordenen zoals die is, maar hem herinterpreteert, bijvoorbeeld via het verzamelen van ‘waardeloos’ materiaal (bricolage). Hij stelde dat kinderen niet de voorkeur geven aan het glanzende, kant-en-klare speelgoed uit de winkel, maar juist aan de restproducten van de volwassen wereld. Het kind geeft betekenis aan het betekenisloze, meende hij. In zijn essay Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit uit 1936[7] en in zijn radiolezingen beschrijft en bevraagt Benjamin menselijke uitdrukkings- en belevingsvormen en hoe we er in de geschiedenis mee zijn omgegaan; bijvoorbeeld hoe een kind speelt met afvalmateriaal in een werkplaats: houtkrullen van een timmerman, lapjes stof uit een naaidoos, of simpelweg steentjes en lege lucifersdoosjes op straat. Waar de volwassene afval ziet, ziet het kind bouwstenen voor een nieuwe werkelijkheid. Een luciferdoosje wordt een auto; een houtkrul wordt het haar van een prinses. Dit is een anarchistisch proces, meende hij.
Het kind breekt de functionele logica van de kapitalistische maatschappij waar alles een vast nut of een prijs heeft open en creëert een eigen, utopische orde. In die zin sprak Benjamin over de transformerende fantasie van het kind. Kinderen spelen volgens hem niet ‘met’ een object, ze ‘worden’ het object. Dit noemde hij het mimetische vermogen (het nabootsingsvermogen) van kinderen. In Kinderjaren in Berlijn rond 1900 beschrijft hij hoe hij als kind achter een gordijn stond; hij imiteerde niet simpelweg iemand die zich verstopte, hij ‘werd’ het gordijn, de plooien waarin je trouwens ook weer paaseieren kunt verstoppen. Een ander voorbeeld dat hij geeft is het kind dat ‘treintje speelt’: het kind imiteert niet de machinist, het imiteert de stoomlocomotief zelf, inclusief het puffen, het stampen en de mechanische beweging. Dit spel is grensverleggend en antiautoritair, meende hij. Het zou de scheiding tussen het ‘ik’ en de ‘wereld’ opheffen, iets wat de volwassen ratio is kwijtgeraakt.[8]

Maria Montessori zag het kind als een bouwer van de wereld en de mensheid, een constructie die juist geen anarchistische fantasie verdroeg, maar een zorgvuldig gecultiveerde absorberende geest vereiste die grip moet krijgen op de echte wereld. Vandaar haar idee van de transformatie van speelgoed naar ‘ontwikkelingsmateriaal’. Montessori merkte in haar eerste Casa dei Bambini (1907) op dat wanneer kinderen de keuze kregen tussen poppen of glimmend speelgoed enerzijds, en haar speciaal ontworpen leermiddelen anderzijds, ze steevast voor het laatste kozen. Speelgoed was in haar ogen een afleidingsmanoeuvre van volwassenen die de ware behoeften van het kind niet begrepen. Een kind dat werkt met de houten kubussen van de Roze Toren, mag er niet ‘zomaar’ mee improviseren; ze zijn niet bedoeld om er een denkbeeldig kasteel of een kanon van te bouwen. Het kind leert de kubussen visueel en motorisch te ordenen van groot naar klein. Het materiaal heeft een ingebouwde ‘controle van de fout’: als de toren verkeerd is opgebouwd, wankelt hij of blijft er een blok over. Dit is de creatie van mentale structuur, meende zij. Door de abstracte concepten, zoals dimensie, grootte en gewicht, te isoleren in concreet materiaal, krijgt de kindergeest grip op de wetmatigheden van de fysieke realiteit. Vandaar haar idee van ‘werk’ in plaats van ‘spel’, oftewel oefeningen van of voor het dagelijks leven.

Een hypothetische ontmoeting

Waar Benjamin de breuk met de volwassen wereld zocht, wilde Montessori het kind juist de instrumenten geven om onafhankelijk in die wereld te functioneren. Kinderen spelen niet, ze werken aan hun eigen ontwikkeling. In een montessorigroep krijgt een kind van vier jaar een echt glazen kannetje om water in te schenken. Als het kannetje valt, breekt het. Dat is de consequentie. Het kind leert daardoor de motorische beheersing die nodig is om met de werkelijkheid om te gaan. Fantasie, zoals praten over kabouters of doen alsof een bezem een paard is, zag Montessori als een teken dat het kind zich verveelde of ontsnapte aan de werkelijkheid, omdat zijn werkelijke behoeften niet worden bevredigd. Een kind dat écht mag koken of schoonmaken, heeft die vlucht in de fantasie niet nodig; het put bevrediging uit reële autonomie.

Beide denkers wilden het kind bevrijden van de destijds heersende, autoritaire negentiende-eeuwse pedagogiek: het stilzitten en stampen van feitjes. Maar waar Montessori de bevrijding zocht in de wetmatige orde van de realiteit, zocht Benjamin de bevrijding in de anarchistische scheuren daarin. Stel dat ze samen naar een spelend kind zouden hebben gekeken dat een houten blok vasthoudt: Benjamin zou glunderen als het kind het blok tegen zijn oor houdt, doet alsof het een telefoon is en een denkbeeldig gesprek voert. Hij zag hierin de subversieve kracht van het kind dat de fysieke wetten van de volwassen consumptiewereld negeert. Montessori zou concluderen dat het kind behoefte heeft aan echte communicatie of reëel sensorisch materiaal. Zij zou het kind uitnodigen om met de geluidsbussen te werken, waarbij het bussen met verschillende inhouden moet schudden om geluidsparen te vinden, of het kind leren hoe het een écht telefoongesprek voert, zodat de handeling in de werkelijkheid verankerd wordt.

Beiden leefden in een tijd van snelle industrialisatie en de opkomst van de massacultuur.
Hun reactie hierop bepaalde hun pedagogische visie. Benjamin verzette zich tegen het kant-en-klare kapitalisme. Montessori bereidde liever rationeel voor op de moderne samenleving. Rond 1900 kwam er steeds meer mechanisch speelgoed op de markt, zoals blikken treintjes die uit zichzelf over rails reden of popjes die konden lopen na het opwinden. Benjamin had er een afkeer van, omdat dit speelgoed het kind reduceerde tot een passieve toeschouwer. Het hoefde alleen maar op een knopje te drukken of aan een sleuteltje te draaien; de machine deed de rest. Dit speelgoed activeerde de fantasie niet, maar smoorde die in de logica van de fabriek. Hij zag hoe de kapitalistische industrie de samenleving begon te domineren. Zijn angst was dat de consumptiecultuur de creatieve geest van het kind zou doden door alles voor te kauwen. Hij pleitte daarom voor oude, simpele kinderboeken en houten blokken die niets uit zichzelf deden. Het kind moest de baas blijven over het object, niet andersom.

Hoewel de methode van Montessori destijds vernieuwend was, onderdeel van de Reformpädagogik, keken marxistische denkers uit de Frankfurter Schule er met argwaan naar.[9] Zij vonden de Reformpedagogiek en dus ook Montessori soms té functioneel en té gericht op efficiëntie.[10] Montessori wilde het kind namelijk niet laten rebelleren tegen de moderne wereld, maar het de psychische kracht geven om er onafhankelijk in te overleven.[11] In een montessorigroep introduceerde zij de stilte-oefening. Ze schreef het woord ‘Stilte’ op het bord, waarna de kinderen probeerden zo stil te zitten dat ze de vogels buiten of het tikken van de klok konden horen. Vervolgens riep ze de kinderen één voor één met een fluisterstem bij zich. Bezoekers waren verbijsterd over de diepe, bijna industriële concentratie van de kinderen die urenlang gefocust met hun materialen werkten, zonder dat er een leraar hoefde te straffen of te belonen. Waar critici uit de hoek van Benjamin hierin een bijna té perfecte voorbereiding zagen op de discipline van de fabriek of het kantoor, het trainen van nuttige, gefocuste, zelfregulerende individuen, zag Montessori dit als een spirituele bevrijding. Een kind dat zich zo diep kan concentreren, is volgens haar immuun voor de manipulatie en de hectiek van de buitenwereld. Het is meester over zichzelf.

 

De Ambiente Preparato van Montessori

Het contrast tussen beiden wordt nog scherper als we kijken naar hoe zij dachten over de fysieke ruimte waarin het kind opgroeit, de stadsomgeving van Benjamin versus de schoolomgeving van Montessori, de ‘flaneur op kinderformaat’ van Benjamin versus de Ambiente Preparato (‘voorbereide omgeving’) van Montessori. Hoe moest de fysieke wereld rondom het kind zijn ingericht? Hier botsen de liefde voor de onvoorspelbare en de behoefte aan een perfect geordend micro-universum. Benjamin was gefascineerd door de figuur van de flaneur die doelloos door de moderne metropool zwerft en zich laat verrassen door indrukken. Volgens hem was het kind de ultieme flaneur, omdat het de stad niet gebruikt om efficiënt van A naar B te reizen, maar als een magisch doolhof. In zijn autobiografische schetsen beschrijft hij hoe hij als kind in Berlijn door het park Tiergarten dwaalde. Hij zocht niet de brede, nette wandelpaden op, maar juist de verborgen hoekjes, de schaduwen onder de bruggen en de plekken waar het ijs op de sloten kraakte. Voor de jonge Benjamin was de stad een opeenvolging van drempels en geheimen. De stad bood een ‘onvoorziene ruimte’ waarin het kind zelf betekenis moest ontdekken. De ruimte moest open, gelaagd en een tikje gevaarlijk of mysterieus zijn. Het kind leert juist door de confrontatie met het onverwachte en het ongeorganiseerde, meende hij. In Berlijnse kinderjaren rond 1900 beschrijft hij hoe het kind de wereld beleeft via ‘magische ruimtes’: een hoek van de kamer, een kast, een trapgat – plekken die voor een volwassene gewoon zijn, maar voor het kind grensverleggend en vol geheimen.

Montessori vond de volwassen wereld en dus ook de stad ongeschikt voor het kind. De tafels in het klaslokaal waren te hoog, de stoelen te zwaar en de prikkels te talrijk en chaotisch. Zij ontwierp een kunstmatige, perfecte micro-wereld waarin alles is afgestemd op de fysieke en mentale maat van het kind. Zie de inrichting van het eerste Casa dei Bambini. Zij liet speciaal lichtgewicht meubilair maken. De stoeltjes en tafeltjes waren zo licht dat een kind van drie jaar ze geruisloos kon verplaatsen. Alles was op ooghoogte van het kind: lage kasten, kleine schilderijtjes aan de muur, en bezems met een ingekorte steel. Bovendien had elk voorwerp in de klas een vaste, gemarkeerde plek op de plank. Als er een cilinderblok ontbrak, zag het kind dat meteen aan de lege ruimte. De ruimte moest voorspelbaar, harmonieus en begrensd zijn. Geen chaos of doolhof, maar een oase van rust waarin het kind zonder hulp van volwassenen controle over zijn omgeving heeft. Waar Benjamin wilde dat het kind verdwaalt om de wereld te ontdekken, wilde Montessori dat het zichzelf vindt door een geordende structuur.

 

Lantaarnopsteker bij avondval

De tegenstelling tussen de idee van Walter Benjamin van de stad als ‘doolhof’ en de ‘voorbereide omgeving’ van Maria Montessori laat zien hoe een fysieke omgeving het bewustzijn van een kind vormt. Voor Benjamin is de fysieke ruimte geen neutrale achtergrond, maar een levend archief vol emotionele en historische lading. Het kind ontdekt de wereld niet door logische ordening, maar door sensorische schokken en het overschrijden van grenzen, wat hij de Schwellenkunde of de ‘leer van de drempels’ noemde. In Berlijnse kinderjaren rond 1900 beschrijft hij hoe hij als kind uit het raam keek naar de lantaarnopsteker die door de schemerige straten liep met een lange stok om de gaslampen te ontsteken. De straat veranderde van een grijze, overzichtelijke weg in een toneel van diepe schaduwen en lichtkringen. Het kind leert de omgeving begrijpen door deze contrasten tussen licht en donker, veiligheid en gevaar. De onvoorspelbaarheid van de stad stimuleert de alertheid en de poëtische blik van het kind. Elders beschrijft hij, zeer invoelbaar, de fascinatie van het kind voor ruimtes die eigenlijk verboden of functioneel onduidelijk zijn: een donkere voorraadkast, geen elektrisch licht, de geur van gedroogde vruchten, potten inmaakjam, stof en mottenballen. Voor het kind geen opslagruimte, maar een magische grot. Het zoekt de grens op tussen het bekende en het onbekende, om over te kunnen fantaseren. En Benjamin vraagt zich af of wat anderen geduld bij hem noemden, misschien was gestimuleerd doordat hij als kind zo vaak ziek was, waardoor hij veel tijd in bed had doorgebracht en zijn hoofd leeg kon maken van nut en noodzaak. Waardoor het aantal verzuimuren op zijn schoolrapport altijd hoog was, maar de uren in bed leken hem lang niet zo grauw en eentonig als de uren die hij op school wél had gevolgd.

Maria Montessori benaderde de ruimte als een wetenschapper en arts. Chaos in de omgeving leidde volgens haar tot chaos in het hoofd. Als een kind wordt geconfronteerd met een onvoorspelbare, volwassen ruimte, raakt het overprikkeld of angstig. De ruimte moest daarom een materialisatie van de menselijke rede zijn. In een authentieke montessorigroep is er een grote, ellipsvormige lijn op de vloer getekend of getaped. De kinderen tussen de 3 en 6 jaar worden uitgenodigd om langzaam over deze lijn te lopen, ‘streeplopen’, voet voor voet. Soms dragen ze hierbij een glas water dat tot de rand toe gevuld is, of een brandende kaars. Het doel is om de lijn perfect te volgen zonder te morsen of geluid te maken. Waar Benjamin wil dat het kind struikelt en afdwaalt, gebruikt Montessori de lijn om het kind te leren zijn eigen bewegingen in de ruimte te beheersen. De getekende lijn biedt een visueel anker. Het kind put een innerlijke rust en een gevoel van triomf uit het feit dat het zijn lichaam met wiskundige precisie door de ruimte kan sturen. En in de ‘voorbereide omgeving’ zijn er specifieke hoeken ingericht voor functionele handelingen, zoals de plantenverzorgingshoek of de was plek. Een kind ziet dat er water op de tafel is gevallen. Het loopt naar de speciaal daarvoor bestemde lage plank, pakt een kleine, op maat gemaakte dweil en een emmertje, maakt de tafel droog, wringt de dweil uit en hangt deze op aan een specifiek haakje om te drogen. Elk object in deze ruimte heeft een eigen ‘thuisbasis’. Deze ‘wetmatigheid’ geeft een gevoel van veiligheid, meende Montessori. Het kind hoeft niet te zoeken, te gissen of te dwalen. Omdat de ruimte logisch en voorspelbaar is ingericht, kan het kind er onafhankelijk in opereren. Het beheerst de omgeving, in plaats van dat de omgeving het kind overweldigt.

 

Stilzwijgende strijd op scholen

Als we kijken naar hoe beide denkers omgaan met de ‘grens’ of de ‘drempel’ in een ruimte, zien we het fundamentele verschil: voor Walter Benjamin was de grens er om overschreden te worden. De spanning zit in het overstappen van de veilige burgerlijke kamer naar de mysterieuze, ietwat gevaarlijke buitenwereld: het park, de kelder, de achterbuurt. De ruimte moet vragen oproepen. Voor Maria Montessori was de grens er om structuur te bieden. De grens, de rand van de speelmat, de lijn op de vloer, de muren van de klas, beschermt de concentratie van het kind tegen de chaos van de buitenwereld. De ruimte moet antwoorden geven. Deze filosofische breuklijn tussen beide visies op opvoeden is vandaag de dag ook nog zichtbaar in de manier waarop steden, schoolpleinen en speeltuinen worden ontworpen. Net als scholen worstelen gemeenten met de balans tussen wiskundige veiligheid (Montessori) en avontuurlijke onvoorspelbaarheid (Benjamin), vooral van speelruimtes.

De stilzwijgende strijd op scholen (en gemeentehuizen), tussen collega’s met een andere kijk op ontwikkelen, opvoeden en opgroeien, gaat dus over de vragen: wat stimuleert kinderen meer in hun ontwikkeling en hoeveel risico mogen kinderen lopen bij het leren, opgroeien en spelen? Montessori zocht orde om structuur te bieden en angst te voorkomen; Benjamin zocht de drempel of het risico om de geest te scherpen. Welnu, het gaat hier in wezen om een balans tussen alles willen beheersen en vertrouwen in leren in en van de omgeving. We mogen ons daarbij gerust wat vaker afvragen of die balans nog wel in balans is.[12]

 

Reageren? Mail naar: paulopheij0702@gmail.com

 

 

Paul op Heij is docent geschiedenis en maatschappijwetenschappen, publicist en sinds 10 jaar redacteur van Montessori Magazine.

 

[1] Walter Benjamin, Radio Benjamin, Verso Books, Londen, 2021. Van 1927 tot 1933 presenteerde Walter Benjamin meer dan tachtig uitzendingen op het destijds nieuwe medium radio: Radio Walter Benjamin | Spotify Playlist.

[2] Walter Benjamin, Kinderjaren in Berlijn rond 1900, Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2015 (in het Duits in Duitse kranten tussen 1932 en 1938 en postuum gebundeld in 1950).

[3] De Frankfurter Schule is een neomarxistische sociale filosofie en sociologie, ontstaan in de jaren 1920 aan het Institut für Sozialforschung in Frankfurt am Main. Ze ontwikkelde de Kritische Theorie die de massacultuur en kapitalistische structuren bestudeert en bekritiseert.

[4] In de bundel Denkbeelden (Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2017) van Benjamin o.a. het destructieve karakter, dat ruimte maakt, door te vernietigen, opmontert en weer jong maakt, blootlegt tot aan de wortels, zonder plan of scenario.

[5] In Het geminachte kind (1980/1923) ironiseert kinderboekenschrijver Guus Kuijer het denken in fases door te stellen dat die manier van naar kinderen kijken voort zou komen uit het scheppingsverhaal in dagen.

[6] Walter Benjamin, Maar een storm waait uit het paradijs. Filosofische essays over taal en geschiedenis, Uitgeverij SUN, Nijmegen, 1996.

[7] Walter Benjamin, Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid, Uitgeverij SUN, Nijmegen 1985 (1935).

[8] Dit lijkt te raken aan ‘het afstemmen op de realiteit’ door volwassenen, waar Benjamin het over heeft: het de werkelijkheid denken in sjablonen in plaats van het ervaren van unieke (eerste) momenten, zoals kinderen doen die nog opener naar de wereld zijn, ‘iets zeer levendigs, iets buitengewoon veranderlijks’. Je kunt je met Benjamin afvragen of ons onderwijs vooral voorbereid op dat sjabloondenken of op die levendigheid.

[9] Volgens Walter Benjamin dringt didactisch materiaal, zoals montessorimaterialen, de nutslogica van volwassenen op aan kinderen. Max Horkheimer van de Frankfurter Schule analyseerde hoe onderwijshervormingen überhaupt de maatschappelijke structuren reproduceren. Reformpedagogiek zou de uiterlijke autoriteit weliswaar afschaffen, maar verving die door een geïnternaliseerde dwang. Als de materialen het kind zichzelf laten corrigeren, is dat in feite het vroegtijdig aanleren van maatschappelijke zelfdisciplinering. Theodor W. Adorno waarschuwde in zijn radiolezing Erziehung nach Auschwitz (1966) en in Erziehung zur Mündigkeit (1970) voor überhaupt de romantische aanname dat een kind zich ‘natuurlijk’ kan ontplooien los van de maatschappelijke werkelijkheid. Hij zag in de drang naar pragmatisme en ‘hands-on’ materialen het gevaar van anti-intellectualisme: het kind zou leren handelen en oplossen binnen een bestaand systeem, in plaats van het systeem kritisch te bevragen. De moderne maatschappij en haar ‘cultuurindustrie’ zouden passiviteit, consumptie en conformisme stimuleren.

[10] Wat hier over Montessori wordt gezegd, geldt in zekere zin ook voor de andere reformscholen; het risico dat je (bij overdrijving) de ontwikkelingsmogelijkheden van kinderen niet juist beperkt.

[11] Dit was interpretatie. Volgens Maria Montessori wilden volwassenen kinderen vooral vormen naar hun eigen evenbeeld en overtuigingen, zonder dat er voldoende nagedacht werd over behoeften van kinderen zelf; haar onderscheid tussen sociale en zelfdiscipline ontkracht de interpretatie van niet rebelleren echter niet.

[12] Horkheimer en Adorno, collega’s van Benjamin noemden dat het verlichten van het Verlichtingsdenken. Cultuurfilosoof Thijs Lijster heeft het overzichtelijk samengevat in Frankfurter Schule, Atheneum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2024.

Een ontmoeting van ontwikkel- en opvoedstijlen
De onvatbaarheid van het Antisemitisme
De zoektocht naar heling in een stripclub: Exotica...