Een interview met Mannu Wuyts en Dirk De Bièvre over Alegría, barokmuziek en Bach
Het is een van de voordelen van een dubbelgesprek: de ene gesprekspartner die met zijn enthousiasme de andere oppookt en zo weer iets losmaakt waar de eerste dan weer kan op doorgaan. Ik mocht er getuige van zijn toen ik Mannu Wuyts en Dirk De Bièvre bij me aan tafel had zitten voor een gesprek over hun grote passie: Alegría. Of anders gezegd: barokmuziek. Want Alegría is de naam van het barokensemble waarvan Mannu al vele jaren de dirigent is en waarin Dirk zingt als bas. Naar aanleiding van hun kerstconcert maken ze graag tijd om samen met mij stil te staan bij de eigenheid van hun koor, de betekenis van de muziek die ze brengen – met een grote rol voor Bach – en vooral bij hoe die muziek hen bindt en in beweging brengt.
Mannu, jij bent dirigent van het ensemble. Dirk, jij zingt in het koor. Niet zomaar een ensemble, maar jullie noemen zichzelf een barokensemble. Wat voor soort muziek brengen jullie? Wat is daar typisch voor? Vanwaar jullie voorliefde voor deze muziek?
Mannu: De barok verwijst natuurlijk naar een historische periode, naar zeventiende en achttiende eeuw. Barokmuziek is muziek uit deze periode. Wat die muziek zo bijzonder maakt, is dat die aan de ene kant heel gestructureerd is, heel analytisch ook. Maar tegelijkertijd is die muziek ook heel erg expressief. Het is een genre dat tegelijk en onlosmakelijk het verstand en het gevoel aanspreekt. Deze muziek heeft altijd iets te vertellen en doet dat met veel ritme, vaart, beweging.
Dirk: Barokmuziek is een samengaan van lichtvoetigheid en emotionele exuberantie. Dat is toch anders bij de muziek uit andere periodes. Zelf vind ik de verstilling van de polyfonie uit de renaissance iets te cerebraal. Die is voor mij te weinig lichamelijk. Te weinig lichtvoetig. De romantiek is dan weer te overrompelend. Niet dat ik niet hou van die grootspraak. Ik kan de klankopulentie van een Richard Strauss of een Sergej Rachmaninov zeker appreciëren, maar dat komt wat mij betreft het best tot uiting in een groot symfonisch orkest. Zelf zing ik dat niet zo graag. Wat ook zo typerend is aan barokmuziek, ja aan barok in het algemeen, is het extreem dramatische. Het is geen toeval dat barokmuziek is ontstaan in een tijdgewricht van burgeroorlogen, territoriale disputen en bruut geweld. Dat zorgt voor een enorm contrast tussen dood en leven. Tussen verdriet en vreugde. Dat doordesemt die hele muziek.
En niet onbelangrijk, zo vult Mannu aan, dat contrast tussen dood en leven, tussen verdriet en vreugde is altijd simultaan aanwezig. Denk maar aan Bach en zij beroemde passies. Daar zit ook altijd de vreugde in vervat die later komt. En omgekeerd, de vreugde van de kerstmuziek bevat al de kiem van het lijden dat Christus later zal ondergaan.
Jullie ensemble heet Alegría. De schrijfwijze, op z’n Spaans, is niet onbelangrijk. Waar staat die voor?
Mannu: Als tiener ben ik meermaals in de zomer met een groep leeftijdsgenoten een week naar de Gemeenschap van Taizé in de Franse Bourgogne geweest. Daar komen jongeren uit allerlei landen en verschillende christelijke tradities samen. De gemeenschap wil een teken zijn van verzoening en eenheid, niet alleen tussen christenen, maar ook tussen mensen en volkeren. Wat me altijd is bijgebleven, is het moment waarop we na zo’n week weer naar huis reden. Langs de weg stonden mensen ons uit te zwaaien, vaak ook jonge mensen. Sommigen hadden een bordje gemaakt waarop ze ‘Alegría’ hadden geschilderd. Ze hielden dat omhoog, zodat iedereen in de bussen het kon zien. Ik vond dat zo mooi: het was alsof ze ons de vreugde van die week meegaven op weg naar huis. Ik was toen een jaar of zeventien, maar dat beeld heeft me nooit losgelaten. Ik dacht toen al: als ik ooit zelf een ensemble opricht, dan doe ik iets met dat woord. Het heeft zo’n sterke betekenis. En nu, zoveel jaren later, is die betekenis alleen maar rijker geworden. Alegría staat ook voor de vreugde van het samen musiceren. Maar misschien gaat het nog verder dan dat. Het gaat ook over samen iets opbouwen, samen beleven en uiteindelijk ook een gemeenschap vormen. Weet je, als we een concert organiseren, komt daar enorm veel bij kijken. Je hebt echt wel wat mensen nodig die allerhande taken op zich nemen. Alleen de optelsom van al die taken, het leggen van al die verbindingen, maakt dat concert ook mogelijk. Op die manier samen iets tot stand brengen is echt wel een vorm van vreugde.
Dirk: Inderdaad, samen zingen, het fysiek samen zijn. Maar in ons geval dus ook het samen ademen. Dat is heel betekenisvol. Van alle koren waarin ik al heb gezongen, is dit wel de grootste machine, zeg maar. En dat vind ik heel plezierig, want dat schept een kader, dat zorgt voor analytische geordendheid waarbinnen dan muzikale vrijheid mogelijk is. Zo’n kader is echt wel belangrijk voor een goed functionerend koor. Maar dat betekent dat je constant samen dat kader mogelijk moet maken. Dat veronderstelt een sterke mate van verbondenheid. Wij zijn geen ‘telefoonorkest’, zoals we soms zeggen. Je belt niet iemand op om enkel deze of gene partij te komen spelen of zingen, maar je maakt integraal deel uit van een groep die elke keer samen wil toeleven naar een nieuw optreden.
De naam is daarstraks al eens gevallen. Johann Sebatian Bach. Dat is toch wel de grootmeester van de barokmuziek. Jullie brengen heel regelmatig muziek van hem. En voor het kerstconcert van dit jaar enkel van hem. Wat maakt Bach tot grootmeester van de barokmuziek? Wat betekent de muziek van Bach voor ieder van jullie persoonlijk?
Dirk: Bach is het dichtste dat ik ooit bij het gebed geraak. Dat is een gave, een genade die u overvalt. Dat is niet iets dat je zelf ooit kunt creëren. Die hyperbolen van geloven en rust, van rijkdom en vreugde vinden bij God zijn zo groot bij Bach dat je daardoor besmet geraakt. En telkens denk ik dan: hoe mooi zou het zijn als het waar is wat hij daar allemaal zegt!? Net omdat hij u er met die schoonheid naartoe voert, kun je geloven, op dat ene moment.
Mannu: Jij gaat meteen naar dat religieuze, Dirk. Voor mij is Bach in eerste instantie misschien een ultieme kompasnaald: hij geeft richting en helpt me mijn eigen koers te bepalen. Barokmuziek en zeker die van Bach is een ongelooflijke intellectuele constructie. Maar een met een enorme expressieve kracht. Het is niet alleen een technische demonstratie van zijn compositorisch kunnen. Zijn muziek is in eerste instantie doordesemd van een expressieve kracht. Neem nu zijn Johannespassie (dat is mijn favoriete passie van Bach). Daar zit een ongelooflijke spiegelstructuur in. Ik probeer dat ook telkens op repetities uit te leggen. Voor de uitvoerders is het goed om dat analytisch beeld te hebben en altijd goed te begrijpen waar je je juist bevindt in die constructie, omdat dat ook bepaalt hoe je bepaalde zaken uitvoert. Maar natuurlijk hoor je nooit enkel die constructie. Voor toehoorders is het ook niet nodig om eerst kennis te hebben van die constructie, van die spiegelingen en symbolen. Soms geef ik wel eens een lezing over de Johannespassie en dan laat ik die spiegelstructuren zien. Dat geeft toch een extra dimensie als je de volgende keer naar Bach gaat luisteren. Maar ik vertel er ook elke keer bij dat ik die Johannespassie al sinds mijn tienerjaren zing en dat ik ze al verschillende keren heb gedirigeerd ook. En elke keer ontdek ik nog nieuwe elementen in die partituur. Op ons kerstconcert dit najaar zullen we een voor mij nieuwe cantate brengen. Dat betekent studeren, analyseren, keuzes maken. Maar ik weet nu al dat als we die cantate later nog eens uitvoeren dat we dan weer nieuwe elementen zullen vinden. Het is niet zo dat als we een stuk eenmaal hebben ingestudeerd we dat nadien maar simpelweg hebben te hernemen. Gelukkig zou ik zeggen. Het is een meerwaarde dat je elke keer dieper kan komen, dichter bij de essentie. En dat heb ik toch niet bij alle partituren van andere componisten. Als ik daar nog even mag op doorgaan, ik denk dat ook mijn achtergrond als instrumentenbouwer nog een dimensie in die zin toevoegt. Ik ben dan bezig met het hout, de resonantie, de fysica van de muziek – hoe wind in orgelpijpen resoneert. Dat is opnieuw heel analytisch, maar dat moet wel leiden tot expessie in de muziek. Je moet kunnen loskomen van de technische berekeningen zodat het ook echt muziek kan worden.
Dirk: Gevolg is dat je Bach niet kapot kan analyseren. Het wonder van die expressiviteit blijft torenhoog overeind.
Mannu: Op voorwaarde dat je je ervoor openstelt.
Dirk: Dat is natuurlijk de paradox van alle grootse muziek. Soms wil je je daar ook niet voor openstellen. Omdat de muziek te invasief is. Die kan intellectueel en emotioneel zo complex en rijk zijn dat je zegt: nee, nee, even de ziel dicht. Ik kan dat nu niet aan. Daarom is de gesitueerdheid in je biografie zo belangrijk. Je moet met die muziek in aanraking komen op een moment dat je je ervoor kan en wil openstellen. Dan kan het vreselijk diep gaan.
Uit wat jullie zeggen blijkt een sterke connectie met het religieuze. Dirk, jij begon er zelfs direct mee. Daar is Bach natuurlijk om bekend. Hoe inspireert die religieuze insteek jullie en jullie publiek vandaag? Want zowel muziekverenigingskoren als kerk- en liturgiekoren hebben meestal een mix van leden gaande van gelovige zoekenden, over zoekende gelovigen, en bekennend niet-gelovige muziek gepassioneerden. Hoe raakt Bach hen? En hoe raakt die jullie? Brengt Bach jullie, ons dichter bij God?
Mannu: Voor mij is het cruciale uitgangspunt dat het geen conditio sine qua non is dat je dezelfde geloofsbelijdenis als Bach moet hebben om te ervaren wat hij met een religieus thema kan doen. Tegelijkertijd vind ik dat je die religieuze dimensie niet mag uitgommen tot die er niet meer toe doet. Ze is fundamenteel. Ze maakt wezenlijk deel uit van zijn muziek. Maar je moet niet dezeflde of een aanverwante geloofsbelijdenis hebben om (de intensiteit van) die muziek te kunnen beleven. Neem nu het Magnificat dat we ook op het kerstconcert zullen brengen. Dat gaat over hoop, macht, kwetsbaarheid, vrede, gerechtigheid, vreugde. Dat zijn geen thema’s van enkel het begin van de achttiende eeuw. Die spelen ook vandaag. Die muzikale ervaring moet dus niet beperkt blijven tot gelovige mensen. Nu ik wil daar heel voorzichtig in zijn. Voor mij persoonlijk speelt het op een dubbel niveau. Als ik Bach speel of beluister dan opent dat enerzijds een ruimte waarin ik kan worden geconfronteerd met iets dat groter is dan mezelf. Bach schreef onder de meeste van zijn werken ook ‘SDG’, ofwel ‘Soli Deo Gloria’, ‘Alleen aan God de Eer’. Dus een zeer uitdrukkelijke verwijzing naar een verbinding, een religieuze verbinding. Dat is ook de betekenis van ‘religare’: verbinden, het opnieuw in verbinding komen. En daar zie ik dan ook de verbinding in met mijn diepste zelf. Dus niet enkel met wat mij overstijgt, maar met wat er diep in mij zit. Je kan daar dan perfect een term als God op kleven, maar ik vind het een heel delicate kwestie om te proberen uitleggen waar en hoe je God in de muziek zou kunnen vinden. Dat is te individueel, denk ik. Er is ook geen recept, zoals eerder gezegd. Het is niet zo dat als je Bach speelt, dat je automatisch dichter bij God komt. Maar Bach kan zeker helpen om weer een verbinding te maken. Om even buiten het dagelijkse ritme te komen. Om iets te beleven waar woorden te klein voor zijn.
Dirk: Centraal voor mij is dat begrip geloof. Geloof is een betrachting, een aspiratie. Dat heeft ook weer met dat ademen van zien. Je ademt iets uit en in. En je tracht ernaar, je verlangt ernaar. Daarom dat ik eerder zei: als het waar zou zijn, zou het wel heel mooi zijn. Daardoor zijn schoonheid en geloof intrinsiek met elkaar verbonden. Je kan die niet loskoppelen. En al zeker niet bij Bach. Hij was zo verliefd op de schoonheid dat hij die verwarde of vereenzelvigde met geloof. Ik wil ook nog even terugkomen op de techniciteit van de muziek van Bach. En de relatie met geloof. Daar ontvouwt zich een soort paradox die je ook terugvindt bij de Bachuitvoerders van de laatste 35 jaar. Een van de absolute grootmeesters wereldwijd is Philippe Herreweghe. Die coquetteerde met het feit dat hij ongelovig is; hij was psychiater. Hij was een technisch perfectionist, en een fantastisch muzikant met een onwaarschijnlijke gevoelsrijkdom. Iedereen die bij hem en met hem speelde, beaamde gevoeld te hebben wat de muziek van Bach te zeggen had. Of neem Nikolaus Harnoncourt. Die uitte zich wel als ‘gelovig’ – eenvoudig, expliciet en niet drammerig – maar had totaal lak aan technische perfectie. Op sommige opnames hoor je het technisch geknoei, maar die zijn zo onwaarschijnlijk mooi. Dat blijven mijn favoriete opnames. Ik moet dan altijd weer denken aan een opera-opvoering in Zurich. Ik was toen student en ging met een staanplaats luisteren naar Le nozze di Figaro, uitgevoerd onder leiding van Harnoncourt. Ik was ziek, maar ben toch meegegaan met ons groepje. Ik ben daar na drie en half uur weer buiten gekomen, springlevend, helemaal meegevoerd door die passie van Harnoncourt.
Jullie kerstconcert van 2026 staat volledig in het teken van Bach. Welke stukken brengen jullie?
Mannu: Laat ze me in volgorde van programmatie geven. We starten met het Magnificat in D groot. Ik vermeld dat laatste uitdrukkelijk omdat het oorspronkelijk in Es groot was geschreven. Maar Bach heeft het een tien jaar later herwerkt. Vervolgens brengen we cantate 133 Ich freue mich in dir. En we sluiten af met de feestelijke Latijnse kerkcantate Gloria in Excelsis Deo. Een van de weinige cantates in het Latijn. Bij het Magnificat voegen we nog vier kerstinterpolaties toe die Bach in zijn oorspronkelijke versie van 1723 had gecomponeerd. Dat zijn twee Duitse en twee Latijnse liederen waarmee we zo die kerstcontext weer wat sterker willen benadrukken.
Het Magnificat staat bekend als uitbundig en ook zangtechnisch pittig. Daar zetten jullie twee cantates naast. Waarom deze programmakeuze?
Mannu: Ik vind het belangrijk om verschillende kanten van Bach te laten horen. Niet zozeer omwille van didactische redenen, maar omwille van de beleving. Het Magnificat is heel feestelijk en contrastrijk, heel expressief en uitbundig. Met grote rollen voor koor en orkest. Al vanaf de eerste noot grijpt dat de toehoorder bij de keel. Er is eigenlijk geen inleiding. Cantate 133 heeft in het begin diezelfde frisheid en levendigheid als bijvoorbeeld het Magnificat. Maar verderop, vooral in de aria’s, komt ook een meer persoonlijke, innige en beschouwende kant naar voren. Die afwisseling maakt het werk voor mij bijzonder boeiend. Het slot, cantate 191, is opnieuw heel feestelijk. Die cantate is eigenlijk een soort recyclage. Dat klinkt vandaag wat oneerbiedig, maar dat was in de tijd van Bach heel gebruikelijk. Hij had die oorspronkelijk gecomponeerd voor een mis in 1733 en heeft die nog een plek gegeven in zijn Hohe Messe, zijn magnum opus, zijn muzikaal testament. Zo hebben we ernaar gestreefd een evenwichtig geheel te kunnen brengen dat ‘verteerbaar’ is op een avond. Daar moet je toch wel rekening mee houden. Zo hebben we er bewust voor gekozen om het Weihnachtsoratorium niet te brengen. Het was ook niet voor concerten bedoeld, maar voor vieringen. Dat werd uitgevoerd over zes dagen die niet noodzakelijk op elkaar aansluiten. Als je dat in één keer wil uitvoeren, dat is eigenlijk te veel. Mensen zouden er een indigestie van kunnen krijgen. Met onze programmatie hebben we het feestgedruis willen combineren met de verstilling rond de kribbe. En we brengen ten slotte ook de cantate die voor kerst was bedoeld, Gloria in Excelsis Deo. Vandaar ook de titel van onze avond en de band met de kerstvreugde. Maar pas op: niet de sfeer van rode mutsen en witte pomponnen. Of van de Coca Cola-trucks. Het is niet enkel feestvreugde. Bach heeft ook iets te vertellen. Dat kunnen de luisteraars volgen in de brochure die we steevast voorzien met de teksten in vertaling.
En wat is jouw favoriete stuk die avond?
Mannu: Ik kan moeilijk zeggen dat het allemaal mijn favorieten zijn. Dat is wat flauw. Dan misschien toch gewoon het begin. De kletterende opening zorgt meteen voor veel energie. Daar voel ik nu al de ‘alegría’ bij. En dan het einde, ook weer met alle kracht. Dat kan je ook echt zien als een ‘amen’. Een uitsmijter. Het publiek kan dan naar huis en we kunnen hen nog iets meegeven.
Dirk, heb jij een stuk dat eruit springt?
Dirk: Daar moet ik niet lang over nadenken. In het Magnificat is een ‘Suscepit Israël’. Ik mag dat niet meezingen. Alleen de vrouwen. Ik ben blij dat ik dat niet mee moet zingen, want dat vind ik om dood te gaan. Elke keer weer springen de tranen me in de ogen. Zo onwaarschijnlijk mooi. Dat is echt elegisch gedragen.
Mannu: Ja, dat is zo’n kwetsbaar moment met een bijna gewichtloze begeleiding daarbij. ‘Recordatus misericordiae suae’ – ‘Met Zijn barmhartigheid in gedachten’. Die kan je daar zo in voelen.
Dirk: Ik zie daar telkens een beeld in. Het gedragen zijn. Ik zie vingers. Handen, handen die dragen. Zelfs in de manier waarop Mannu dat stuk dirigeert. Die draagt ons op dat moment.
Als dirigent ben je een autodidact, Mannu. En jij, Dirk, jij bent een amateurzanger. Hoe heeft dat een impact op de manier waarop jullie musiceren? Drukt dat een stempel op de aard van het concert?
Mannu: Ik ben inderdaad niet vanuit een klassieke carrière beroepsdirigent geworden. Ik heb mezelf heel sterk vanuit de praktijk ontwikkeld. En intussen dirigeer ik toch al bijna 50 jaar. Maar ik zou mezelf niet autodidact noemen. Dat vind ik wat pretentieus. Ik heb heel veel van andere dirigenten geleerd. Wat me nu dan vooral drijft, is een voortdurend zoeken naar hoe we kunnen verfijnen en hoe we nog kunnen groeien. Dat past ook mooi bij Alegría. Onze koorleden steken al hun energie hierin tijdens hun vrije tijd. Dat betekent voor mij als dirigent dat ik de lat niet lager moet leggen omdat het ‘maar’ liefhebbers zijn. Ik spreek nu over ‘liefhebber’ omdat ‘amateur’ soms een wat negatieve bijklank heeft, maar dat is exact dat: liefhebber. Ik vind het dan ook heel belangrijk om uit te leggen waarom ik bepaalde zaken zus of zo wens. Dat is anders dan wanneer ik met het orkest werk. Die mensen zijn daar beroepshalve mee bezig. Dat zijn barokspecialsten. Die stuur je op een andere manier aan. Dat verschil is er natuurlijk, maar voor mij betekent het niet dat de ene groep belangrijker is dan de andere. Iedereen draagt vanuit zijn eigen expertise en mogelijkheden bij aan het geheel. En iedereen staat daar met dezelfde ernst, betrokkenheid en professionele attitude op het podium.
Dirk: Ik bestempel me toch graag als amateur. Voor mij is dat een beetje een geuzennaam. Als amateurs hebben we toch een tikkeltje meer vrijheid. Je kan niet onderschatten hoe belangrijk dat is om de nodige passie in de muziek te leggen. Want zo kunnen we muziek brengen die misschien wel imperfect is maar waarin je dat verlangen naar pefectie wel voelt.
De orkestleden spelen op ‘barokinstrumenten’. Hoe noem jij die het liefst, Mannu? ‘Authentieke’, ‘historisch geïnformeerde’, ‘originele’, ‘periode-’ instrumenten? Of zijn het gewoon ‘nieuwe oude’ instrumenten? Waar zit hem het verschil?
Mannu: Historische instrumenten? Of instrumenten naar historisch voorbeeld? Periode-instrumenten? Dat laatste dekt voor mij misschien nog best de lading. Ik ben zelf altijd voorzichtig om te spreken over ‘authentieke’ instrumenten of uitvoeringen. Een Bachconcert vandaag is niet authentiek in de zin dat we als het ware in de Thomas Kirche van Leipzig zitten in 1723 en in dezelfde omstandigheden luisteren naar een stuk zoals dat moet geklonken hebben in de tijd van Bach zelf. Die ‘museumauthenticiteit’ is niet alleen onmogelijk, ik streef er ook niet naar. Maar dat wil niet zeggen dat je niet de sfeer van toen kan oproepen. Voor een onaandachtige kijker (en luisteraar) is een viool een viool of een trompet een trompet. Maar er is wel degelijk een verschil. De manier van spelen is ook anders bij spelen op darmsnaar zonder nekstuk en met een ander soort boog. Hetzelfde voor een trompet met of zonder ventielen. Dat is technisch, maar het draait ‘em dan ook om techniek. Ik zou eerder hele goede muzikanten laten meespelen op moderne instrumenten, dan matige muzikanten op hele goede historische instrumenten. Dat impliceert ook niet dat iedereen instrumenten uit de achttiende eeuw moet hebben. Het kan ook met nieuwe oude instrumenten die gemaakt zijn met de wetenschap hoe ze toen moeten hebben geklonken.
Dirk: Die barokinstrumenten geven wat mij betreft toch extra kleur. Alleen al de bouw, de fysieke constitutie, van die instrumenten is anders. Je moet daar dus ook anders op spelen. Ik ben zelf amateur violist, of beter: ik ben dat geweest. Toen ik een barokstemming oefende, voelde ik gewoon hoe dat anders is. Uw boog is anders. De snaren klinken vrijer. Je kan daar niet zo luid op spelen. Je moet meer ademend spelen op zo’n viool, zonder te hard te willen drukken, zoals bij een moderne of romantische viool, want dan knijp je die tonen gewoon dood. En hoor je gekras. Die barokke instrumenten zijn dus heel materieel en tastbaar met een ander soort muziek tot gevolg dan moderne instrumenten. Als ik daar nog een voorbeeld van mag geven. De hobo in ons orkest. Die heeft zo’n warmte, zo’n zachtheid en fluwelen klank! Als bij onze laatste uitvoering van de Johannespassie, onze hoboïst (Marcel Ponseele) begint te spelen dan zou je liefst van al gewoon in de zaal willen gaan luisteren. Dat is een concert in het concert. Die man is een wereldautoriteit in de hobobouw en het hobospel. Dat we met zo iemand mogen spelen, dat is een enorm privilege. En de houten dwarsfluit: net de vlucht van een engel!
Mannu, het orgel dat in het midden zal staan, heb jij zelf gebouwd. Is dat dan zo’n ‘nieuw oud’ instrument? En wat is er speciaal aan de klank van dat orgel of aan de manier van spelen op dat orgel?
Mannu: Ja, mijn kistorgel kan je inderdaad zien als een voorbeeld van zo’n nieuwe oude. Ik heb dat in eerste instantie met Alegría in mijn achterhoofd ontworpen speciaal voor barokke uitvoeringen, maar ik heb ervoor gezorgd dat je er ook klassieke werken (Mozart, Haydn) kan op spelen. Dat is toch een andere stemming. Ik heb me vooral laten inspireren door verschillende registers van het orgel in de Silberne Kapelle in Innsbruck. En voor mijn tweevoetenregister door een Duits orgel uit de achttiende eeuw. Ik ben dan echt gaan bestuderen welke pijpen men juiste gebruikte en wat de mensuren, de afmetingen, zijn van die pijpen voor de klank van de registers. Heel functioneel heb ik er ook rekening mee gehouden dat dit geen huiskamermodel is. Dat is van belang voor de richting van de pijpen en de kant waar de organist zit. Die moet immers met zijn gezicht naar de dirigent kunnen kijken. En ja, in alle bescheidenheid ben ik best wel tevreden met het resultaat. Het kistorgel ondersteunt mooi de koorklank en de orkestklank zonder die te gaan overheersen. Daardoor blijft het contrapunt bij Bach ook voldoende helder. Ik zou durven zeggen dat het als champagne is die vers is geopend met veel bubbels. Zo’n frisheid van klank. En ja, als dirigent is het natuurlijk enorm prettig om eigen instrumenten in het orkest te kunnen zetten.
Het koorleven in Vlaanderen kent een behoorlijke dichtheid, zeker ook in de regio Antwerpen. Maar hoe slaag je erin genoeg zangers te houden, en het koor constant te hernieuwen? En de hamvraag bij veel koren, zo heb ik me laten vertellen: hoe geraken jullie aan genoeg tenoren? Vinden jullie ook makkelijk nieuwe, jonge leden?
Mannu: Gelukkig voor ons hebben we op dat vlak geen problemen. We hebben nergens een tekort. Maar we moeten alert blijven om te verjongen. Dat wil zeggen: om niet te verouderen. Aangezien we allemaal ouder worden, moeten we ervoor zorgen dat er een instroom is die maakt dat het gezelschap niet veroudert. Want de leeftijd heeft een effect op de stemmogelijkheden. We willen als ensemble kunnen blijven doen wat we nu doen. Gelukkig gebeurt dat allemaal min of meer organisch en voelen mensen zelf aan wanneer het stilaan tijd is om plaats te maken voor nieuwe leden. Los daarvan hebben we gelukkig ook ons profiel mee. We zijn liefhebbers die met een volledig barokorkest historisch geïnformeerde grootse werken kunnen neerzetten. Zo zijn er niet veel koren, waardoor men ons wel vindt. Ook het feit dat we een hoge artistieke ambitie hebben trekt mensen aan. Dat klinkt misschien wat tegensprekelijk, maar het feit dat nieuwe leden auditie moeten komen doen, dat ze toch een zeker niveau moeten halen, dat trekt toch aan. Zo kunnen ze met min of meer gelijke stemmen repeteren aan een relatief gelijkaardig tempo. En natuurlijk – maar dat ontdekken mensen pas als ze bij ons zijn – het is gewoon een hele fijne vriendschappelijke sfeer. Een sterke verbondenheid. Het is gewoon leuk. Maar dat is maar omdat de leden daarvoor zorgen en daarvan getuigen natuurlijk. Wat die tenoren betreft: dat is voor ons geen probleem, net zoals voor andere stemmen. Ik wil graag zes tenoren, en ik heb zes tenoren.
Dirk: Ik heb lang in het buitenland gewoond en ben altijd op zoek gegaan waar ik me bij een koor kon aansluiten. Eens terug in België was ik verwonderd dat er zo veel koren waren. Dat is toch een enorme luxe. Het is zelfs een heel ecosysteem. Mensen kennen elkaar wat, de ene springt al eens in in het andere koor. Zo ben ik ook terechtgekomen bij Alegría waar ik dan gelukkig al snel kon bij blijven. Dat was toen de juiste timing. Maar wat als de generatie waar ik ook toe behoor 85 jaar is? Enkelingen zullen nog kunnen blijven zingen. Maar dat zijn uitzonderingen. Dat wordt toch een soort big bang. Want wat na ons? Staat er een nieuwe generatie klaar? Ik betwijfel dat. Ik zeg niet dat het dan afgelopen is; ik ben geen cultuurpessimist. Het zal toch minder zijn. Je mag ook niet vergeten dat toen ik begon te zingen de oude muziekpraktijk hip was. Je kan dat situeren in de hippie- en tegenbeweging. Voor ons was dat bevrijding. Experimenteren. Dat was geen gemorrel in de marge. Die kleuring is nu wat weg.
Tot slot: we associëren Bach eerder met Pasen dan met Kerst. Is dat terecht? Wat reveleert zijn muziek over het kerstgebeuren?
Dirk: Ja, Bach, passie, Pasen. Dat is de passietraditie die als cultuurfenomeen in de negentiende en twintigste eeuw zo tot bloei is gekomen. In Nederland is dat zelfs endemisch geworden. Met Pasen gingen wij naar het Lemmens Instituut in Leuven om daar naar de Mattheuspassie te gaan luisteren. Mijn broer en zus hebben er verschillende keren meegespeeld, omdat ze daar studeerden. Dat was magnifiek. Maar het Weinachtsoratorium is een zodanig groot meesterwerk dat je dat als muzikant natuurlijk ook met Bach associeert. Mannu heeft er al op gewezen, maar de Mattheuspassie en het Weinachtsoratorium gaan voor mij in wezen over hetzelfde. Je hebt de verhalen vol dreiging en spanning, vol dood en verlies. Maar steeds weer kom je uit bij het nieuwe licht. De geboorte. Uiteindelijk is er opstanding, verlossing en misschien voltooiing. Die transcendente elementen zitten zowel in de kerst- als paasliturigiën. En dus ook in de muziek van Bach.
Mannu: Je zegt dat we Bach vooral associëren met Pasen. Juister is dan toch te zeggen: met de Goede Week. Het Paasoratorium – met z’n prachtige hobosolo! – is veel minder bekend. Dus in de perceptie heb je gelijk: veel mensen associëren Bach vooral met de Mattheus- en Johannespassie. Maar als we gaan kijken naar het oeuvre van Bach en zijn verhouding tot kerst en Pasen, dan klopt het niet. Je zou kunnen zeggen dat er bij kerst een schijncontradictie is tussen het kleine en het grootse. Zo ook tijdens ons kerstconcert. In het midden heb je die cantate 133. We staan stil bij de kribbe, bij het kleine kindje in die kribbe. En daarvoor en daarna: het grootse. Het Magnificat en Gloria in Excelsis Deo. Dat is toch de boodschap die ik daarin lees. Het krachtige begin van het Magnificat is ook anticipatie. Dat is Maria die zich verheugt op wat komen zal. Anticiperende vreugde.
Voor meer informatie over Alegría en hun kerstconcert, zie https://www.alegria-online.be/.
