Korte nabeschouwing bij een groots werk
In 1985 werd de beroemde Pont-Neuf,[1] de oudste brug van Parijs, door Christo en Jeanne-Claude ingepakt. Volledig aangekleed met een goudkleurige stof kreeg de brug een hemelse glans. Het evenement duurde slechts twee weken, maar bleef in het collectieve geheugen levendig als een bron van inspiratie en uitnodiging om anders te kijken. Veertig jaar later werd de Franse kunstenaar JR door de Christo and Jeanne-Claude Foundation uitgenodigd een hommage aan de The Pont-Neuf wrapped te brengen. JR was enthousiast en kwam met een ambitieus voorstel waarvan de realisatie pas dit jaar mogelijk was: midden in Parijs een berg te laten oprijzen als een onverwachte gast in het stedelijk landschap. Zo gezegd, zo gedaan. Het resultaat mocht er zijn. Onder de blakende zon van de hittegolf was de verschijning van de berg op de brug magisch te noemen. Ja, de weersomstandigheden hadden tegengezeten, uitzonderlijke windstoten scheurden tijdens de plaatsing van het gigantische werk het zeil aan beide uiteinden stuk, waardoor de opening moest worden uitgesteld en het werk uiteindelijk maar twee weken te betreden was.
De bezoekers werden uitgenodigd de ingewanden van de berg te verkennen en te wandelen door een aaneenschakeling van rotsblokken, holtes, stalactieten en stalagmieten die mij deden denken aan de Grotten van Han. Foto’s ervan zijn de wereld rondgegaan. Het is overbodig het verder te beschrijven. Ook de esthetische kwaliteiten hoef ik niet nader te bespreken. JR is gewoon een meester van het trompe-l’oeil, en dat heeft hij de jongste jaren al meermaals bewezen, met speelse ingrepen die de normale waarneming van bekende gebouwen zoals de piramide van het Louvre, het Opéra Garnier, het Palais de Tokyo en de Eiffeltoren totaal veranderden. Daarbij gebruikte hij telkens papierstroken, met fantasievolle landschappen bedrukt, die op de gebouwen zelf, op de vloeren of op verticale stellingen werden geplakt. La Caverne du Pont Neuf is zijn eerste drie-dimensioneel werk: eigenlijk een reusachtige tent in de vorm van een berg, met holen en holtes vanbinnen. En de symboliek ervan is bijzonder krachtig.
De berg met zijn kalksteengrotten maakt ineens zichtbaar wat de meeste Parijzenaren en toeristen doorgaans vergeten: dat alle prachtgebouwen van de stad – Notre-Dame, het Louvre, zoveel schitterende gevels – gebouwd zijn uit kalksteen afkomstig uit de omgeving. De kunstmatige berg en grotten van JR confronteren ons met de materie waaruit de stad is samengesteld, en die stoffelijke zwaartekracht wordt in het kunstwerk zo goed nagebootst dat veel bezoekers de neiging hebben het zeil van de wanden te betasten, de ruwe rots te keuren. Een complex werk als JR’s Caverne du Pont Neuf kun je allicht op allerlei manieren benaderen en ervaren. Maar een van de bedoelingen van de kunstenaar is zeker onthaasting uit te lokken en aandacht te wekken voor de zintuiglijke rijkdom van de wereld die wij bewonen, met zijn kleuren, geluiden en geuren. Binnen in deze kunstmatige berg raak je niet uitgekeken op de steeds wisselende gedaanten van de rotsen, je wordt ingepalmd door de geluiden die uit de diepte van de aarde lijken op te wellen, als een stevige onvermoeibare ondergrondse stuwing. Thomas Bangalter, voormalig lid van het electroduo Daft Punk, heeft ernaar gestreefd voor dit werk een “natuurlijk, organisch, onzichtbaar” geluid te creëren.[2] En JR heeft er ook voor gezorgd dat er speciaal ontworpen parfums of, liever, moerassige geuren werden verspreid aan beide uiteinden van de 120 meter lange kronkelende wandelweg in de ingewanden van zijn berg.
Een berg neerzetten in een stedelijk weefsel is op zich al een krachttoer. Bergen beklimmen is een spiritueel avontuur. In dit geval is beklimming verboden, – onmogelijk. De Duitse beeldhouwer Wolfgang Laib maakt geregeld Unbesteigbare Berge. Die zijn amper een paar centimeter hoog en bestaan louter uit stuifmeel. Wie er een voet op zet, vernietigt die bergjes. JR’s 18 meter hoge berg is even kwetsbaar. Bergbeklimmers zouden snel van het zeil afglijden, of het verscheuren. Deze berg is gezichtsbedrog. Daarmee raken wij aan een andere symbolische dimensie, die van de grot. JR put al jaren inspiratie uit Plato’s Allegorie van de grot. Met de Italiaanse filmregisseuse en scenarioschrijfster Alice Rohrwacher bracht hij in 2024 een kortfilm uit, Allégorie Citadine, waarin een kind Plato’s allegorie wordt ingefluisterd en het kind vervolgens begrijpt dat alle beelden die het tot dan toe gezien heeft, slechts schaduwen zijn. Het kind denkt eraan terug naar de grot te gaan en de medegevangenen over zijn ontdekking te vertellen, een revolutie uit te lokken en feest te vieren. Echter, wie zou zijn boodschap geloven? De conclusie van de kortfilm luidt: de beelden die wij zien mogen slechts schijn zijn, de ketens die ons binden zijn reëel. Plato’s allegorie is voor JR duidelijk een inspiratiebron om na te denken over de huidige verslaving aan beelden op de flitsende schermen van computers en smartphones. Is het niet overduidelijk dat ook onze geesten zich met schimmen verzadigen en onze ogen nauwelijks nog een verschil zien tussen schijn en werkelijkheid?
In zijn bijdrage in het interessante extra nummer van Beaux-Arts Magazine dat helemaal aan de Caverne du Pont Neuf is gewijd, plaatst Jean-Loïc Le Quellec het werk in de lange geschiedenis van de grot als symbolisch geladen plek, van de voorgeschiedenis tot heden. Hij spreekt over de grotschilderingen uit de prehistorie, de grotten in mythologische verhalen, in het oude Griekenland maar ook elders,[3] voorts in de christelijke traditie (volgens sommigen is Jezus in een grot geboren, hij werd in een spelonk begraven, denk ook aan de Lourdesgrot), en heel wat wijzen en monniken hebben in de duistere stilte van een grot inkeer en geestelijke verdieping gezocht. Jean-Loïc Le Quellec vermeldt het motto van alchemisten en vrijmetselaars V.I.T.R.I.O.L., wat betekent Visita Interiora Terrae, Rectificandoque Invenies Occultum Lapidem (Bezoek de binnenkant van de aarde en, door correctie, zul je de verborgen steen ontdekken). Zo komt hij tot de slotsom dat de symboliek van de grot dubbelzinnig is: volgens Plato zie je in de grot slechts schimmen en moet je uit de schijn bevrijd worden om buiten onder het licht van de zon de ware werkelijkheid op te sporen, volgens andere, mythologische en esoterische tradities, is het juist zaak diep in de grot binnen te dringen op zoek naar het geheim van de kosmos en de eigen ziel.[4] In een heel andere context – een studie over de Egyptische mysteriën en de vrijmetselarij in het Verlichte Europa – komt Jan Assmann tot een gelijklopende conclusie: de esoterische geesten draaien Plato’s allegorie om, volgens hen leven de mensen onder de zon in een wereld van door Kerk en Staat vastgelegde conventionele voorstellingen en vooroordelen, en moet daarom de filosoof de waarheid in de ondergrond, “im Schutzraum des Geheimnisses” opzoeken.[5] Aansluitend bespreekt Assmann Mozarts’ Zauberflöte als de vertolking van een initiatieproces, weg uit het valse licht van de bovenwereld naar de duistere geheimen van de onderwereld, door allerlei beproevingen heen, op tocht naar de innerlijke verlichting. Mozart zou naar het einde van zijn leven gedroomd hebben van het stichten van een nieuwe loge, waarvoor hij de naam La Grotta bedacht.[6]
Hoe dan ook, mij lijkt Plato’s Allegorie van de grot het beste uitgangspunt om JR’s werk te benaderen. Het werk is zo opgevat dat het duidelijk een weg is van schaduw naar licht, van vertrouwde omgang met percepties naar een geleidelijke bewustwording van het mysterieuze duel van schijn en werkelijkheid waarin wij dagelijks baden. La Caverne du Pont Neuf is een gigantisch spel van waarheid en fictie. De berg, de holten, alles is bedrog. Maar juist die fictie brengt een nieuwe kijk op de realiteit teweeg. De berg is schijn maar niet niets, zit echt op de werkelijke brug: je kunt er nu niet meer zomaar op doorrijden, het werk staat er als een obstakel waar je doorheen moet om de andere oever te bereiken. Je wandelt dan mee met een continue mensenstroom[7] – ieder met zijn eigen ritme, op zijn eigen levenstocht, en allen samen als een immense menselijke familie, op stap in een nog onvoltooide geschiedenis die allen verbindt.
Mensen samenbrengen, wakker schudden, doen nadenken, tot een nieuwe kijk op de maatschappij en op het leven brengen, dat is nu juist wat JR met zijn kunst beoogt. In zijn jonge jaren als graffitikunstenaar begonnen, is hij naar fotografie overgestapt toen hij per toeval in een metrostation een achtergelaten fototoestel had gevonden. Hij nam foto’s van leeftijdsgenoten van een Parijse voorstad en plakte er kopieën van op verwaarloosde muren. Snel groeide de afmetingen van zijn affiches. Als jonge twintiger trok hij onder meer naar sloppenwijken van Nairobi en Rio de Janeiro. Gezichten van plaatselijke bewoners werden enorm uitvergroot en op muren of daken geplakt, om de aandacht te trekken op het lot van vrouwen en tieners die er het slachtoffer waren van politieke twisten of rivaliserende bendes. Het menselijk gelaat staat centraal in zijn oeuvre. Hij plakte op de scheidingsmuur tussen Israël en Palestina combinaties van foto’s van mannen en vrouwen van beide kanten die hetzelfde beroep uitoefenen. Op de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten plaatste hij aan de Mexicaanse kant vlak voor de scheidingsmuur een torenhoge foto van een kind die over de muur heen kijkt. Het meest pakkende werk van zijn loopbaan is wellicht zijn project in de streng beveiligde gevangenis van Tehachapi in California, in 2019. Hij fotografeerde er de gezichten van gevangenen, bewakers en enkele ex-gedetineerden, nodigde hen uit vrijelijk hun verhaal te vertellen (zonder vragenlijst, zonder instructies, zij mochten spreken zoals zij wilden), componeerde vervolgens met de computer een fresco waarin hij de gezichten als in een familieportret combineerde, liet dat fresco afdrukken op papieren banden, en ging terug naar de gevangenis om op een van de binnenplaatsen, met de hulp van de gevangenen zelf, de rollen in de juiste volgorde te plakken zodanig dat de groepsfoto uiteindelijk op de vloer verscheen. Zoals bij de meeste projecten van JR was deze installatie slechts een kort leven beschoren. Achteraf is wel een fraaie publicatie verschenen die naast prachtige foto’s een korte inleiding van JR en woordjes van medewerkers bevat. Maar de hoofdbrok zijn de verhalen van de 48 geportretteerden – onder hen velen die zich in hun tienerjaren door misdadige bendes lieten meeslepen en uiteindelijk op jonge leeftijd in de gevangenis terechtkwamen, vaak voor levenslang. Dat zijn ontroerende getuigenissen die je zelden in een kunstboek te lezen krijgt.[8]
Ter gelegenheid van de Biënnale toont JR nog tot 22 november 2026 in een hotel van Venetië Il Gesto, een wandtapijt gebaseerd op een fotografisch fresco ontworpen naar het model van De bruiloft te Kana van Veronese (in het Louvre). In dat fresco zitten portretten verwerkt van 150 mensen die betrokken zijn bij het restaurant Le Reffetorio, in de crypte van de Parijse kerk La Madeleine, dat elke avond een gastronomische maaltijd aanbiedt aan een tachtigtal hulpbehoevenden. JR is een van de medestichters van dit initiatief dat erop gericht is lichaam én geest te voeden. Il Gesto sluist aldus op subtiele wijze gezichten van Parijse daklozen binnen in een Venetiaans luxehotel. Dit is politieke kunst op zijn best: zonder ideologische grootspraak, als een respectvolle, zelfs feestelijke uiting van de saamhorigheid van alle mensen zonder onderscheid, vanuit een oprecht aanvoelen en in schoonheid, – dus esthetisch verantwoord.
JR is een natuurtalent met een onuitputtelijke energie, een aangeboren esthetische blik en een gave voor motiveren, organiseren en leidinggeven. Dankzij de ontmoeting van de juiste relaties op het goede moment kon hij als kunstenaar een snelle ontwikkeling doormaken. Door de uitstraling van zijn engagement werd hij in enkele jaren tijd wereldberoemd. Befaamdheid stijgt hem niet naar het hoofd. Zijn succesformule deelt hij met wie ervoor openstaat. Daartoe stichtte hij in 2011 het platform Inside Out dat actievoerders over de hele wereld ondersteuning biedt. Zo kunnen die op hun beurt, door fotografische portretten op groot formaat op openbare plaatsen te verspreiden en op het internet te delen, de aandacht vestigen op het bestaan, het verhaal en de noden van medeburgers die anders onzichtbaar blijven. Nagenoeg 600.000 mensen uit 154 landen hebben inmiddels al van deze hulp gebruikgemaakt. Het loont de moeite een blik te werpen op de eigen website van dit platform, waarin de geest, bedoeling en werkwijze ervan helder worden voorgesteld.[9]
JR is de man achter Inside Out, de kunstenaar achter La Caverne du Pont Neuf. Paradoxaal genoeg is het juist deze bruggenbouwer – tussen straat en kunst, arm en rijk, vriend en vijand, dader en slachtoffer – die de Parijse Pont-Neuf onder een fictieve berg heeft weggemoffeld en onberijdbaar gemaakt. Misschien is het nodig af en toe het doorgaande verkeer tot stilstand te brengen om burgers opnieuw als pelgrims samen te laten stappen op weg naar een mensvriendelijker wereld. JR gelooft rotsvast in de kracht van kunst. Kunst maken en kunst zien doe je samen en brengt samen. De wereld kun je verbeteren, een mens kan veranderen. Dit geloof werkt aanstekelijk en slaagt erin letterlijk en figuurlijk bergen te verzetten. Van dit geloof is La Caverne du Pont Neuf een parabel: een stad omtoveren, een samenleving helen, een menselijk hart herscheppen, dat kan.[10]
Na de Tweede Wereldoorlog was Albert Camus ervan overtuigd dat Europa ziek geworden was door te kiezen voor een overdreven rationalisme dat slechts oog heeft voor efficiëntie. Een dergelijk abstracte omgang met het bestaan leidt volgens hem uiteindelijk tot moord.[11] Gaan nuttigheidsdenken en heerszucht hand in hand, dan komt men terecht in een maatschappij waarin dialoog vervangen wordt door polemiek en beledigingen. Camus lijkt wel een profeet van de huidige tijd. Door de onberedeneerde omhelzing van de zogenaamd kunstmatige intelligentie en de samenzwering tussen technocratische en politieke machthebbers – de banden tussen BigTech en BigState, zoals Asma Mhalla dit noemt[12] – is de mensheid van nu in een dieptepunt van algoritmische abstractie vervallen, en het dagelijks nieuws bewijst hoezeer Camus gelijk had: abstractie leidt tot vernedering en moord. “Celui que j’insulte, je ne connais plus la couleur de son regard”, schrijft hij.[13] Juist tegen die blindheid trekt JR’s oeuvre ten strijde. Het is geen toeval dat hij zo graag gevels en muren beplakt met immense foto’s van het menselijk gelaat of alleen maar ogen.[14] In de huidige context is deze kunst kostbaar, ja, haast onvervangbaar. Ze brengt onze voeten terug op de aarde, doet ons het gewicht van de materie voelen, geeft ieder mens opnieuw een naam en een gezicht, richt de schijnwerpers op maatschappelijke groepen en individuen die door de abstracte heersende systemen worden uitgebuit, geïnfantiliseerd, gemarginaliseerd, genegeerd, veroordeeld, of simpelweg vermoord.
Ten slotte: de verwezenlijking van La caverne du Pont Neuf is de vrucht van een maandenlange voorbereiding waaraan zo’n achthonderd medewerkers deelnamen. Sommigen vragen zich af: waarom zoveel moeite voor een werk dat na enkele weken verdwijnt? Wie betaalt het? Zoals Christo en Jeanne-Claude destijds, werkt JR uitsluitend met eigen middelen en steun van sponsoren. De stad moet er niet voor opdraaien. Tegelijk met het tijdelijk evenement op de brug liep in de Galerie Perrotin, in de buurt van het Picassomuseum, een tentoonstelling met studies en schetsen van het werk. De opbrengst van de verkoop is een van de inkomstbronnen van de kunstenaar. Voorts: La Caverne du Pont Neuf heeft op de brug zelf maar een kortstondig bestaan gekend, maar de impact van het project mag niet onderschat worden. Wat daar heeft plaatsgevonden staat voortaan gegrift in het collectieve geheugen en opent de weg voor nieuwe dromen. De nawerking behoort tot het wezen van een dergelijk dynamiserend project. Ook wie bijvoorbeeld haastig of achteloos door JR’s Caverne is gestapt, kan achteraf plots beginnen mijmeren over het geheim van grotten als wieg van een geestelijke hergeboorte en doortocht van nacht naar dag. Volgens de huidige normen kun je erop neerkijken als op een volstrekt nutteloos, vrijblijvend spektakel. Maar wie de ‘nutteloosheid’ van verbeelding, schoonheid en spel veroordeelt en straft, begraaft voorgoed kiemen van menselijkheid.
Reageren? Mail naar: jan.koenot@outlook.com
Jan Koenot, jezuïet, dr. in de wijsbegeerte, doceert onder meer filosofische antropologie en metafysica aan de Facultés Loyola Paris, voormalig hoofdredacteur van het tijdschrift Streven waarin hij geregeld bijdragen over kunst publiceerde.
[1] Gewoonlijk schrijft men in het Frans ‘Pont-Neuf’ (met streepje). In alle officiële publicaties van de kunstenaar staat ‘Pont Neuf’ zonder streepje (misschien om de nadruk te leggen op het nieuwe dat hij beoogt). Telkens wanneer ik de titel van zijn werk noem – La Caverne du Pont Neuf – neem ik deze spelling over.
[2] ‘Entretien avec Thomas Bangalter: « Mon inspiration principale, ce sont les chutes du Niagara »’, in JR. La Caverne du Pont-Neuf, Beaux-Arts Magazine, Hors-série, 2026, blz. 63.
[3] Grotten zouden her en der met name in scheppingsmythen een grote rol hebben gespeeld. Men vindt hiervan voorbeelden in E.J. Michael Witzels standaardwerk The Origins of the World’s Mythologies, Oxford University Press, Oxford New York, 2012, onder meer blz. 139-143.
[4] Jean-Loïc Le Quellec, ‘Des grottes pariétales à JR. La caverne : un mythe d’une troublante ambiguïté’, in Beaux-Arts Magazine, op. cit., pp. 90-97.
[5] Jan Assmann, Religio duplex. Ägyptische Mysterien und europäische Aufklärung, Verlag der Weltreligionen, Berlin, 2017, blz. 148.
[6] Ibid., blz. 154.
[7] Die mensenstroom deed mij denken aan Bill Viola’s videowerk The Path – het tweede luik van het ensemble Going Forth by Day (2002) – waar je op het scherm een onophoudelijke stoet voorbij ziet gaan, iedereen apart en toch allen samen. Met dit verschil dat het videowerk het uitbeeldt, terwijl JR’s Caverne je fysiek meeneemt in de mensenstroom.
[8] JR / Tehachapi, Éditions Maison CF, Paris, 2020 (tweetalig Engels-Frans). Van de hand van Janis Mink is een rijkelijk geïllustreerde monografie verschenen die een bondig overzicht van het hele oeuvre biedt (Taschen, Keulen, 2026, 96 blz. – in meerdere talen beschikbaar).
[9] www.insideoutproject.net
[10] De bekende actie Cuando la fe mueve montañas (When Faith Moves Mountains) van de Belgische kunstenaar Francis Alÿs, in de buurt van Lima (Peru) in 2002, gaf blijk van een zelfde geloof.
[11] Cf. de voordracht ‘Le temps des meurtriers’ (1949), opgenomen in Albert Camus, Conférences et discours, 1936-1958, Gallimard (coll. Folio), 2024, blz. 129-139.
[12] Zie onder meer Asma Mhalla, Technopolitique. Comment la technologie fait de nous des soldats, Éditions du Seuil, Paris, 2024.
[13] ‘Le temps des meurtriers’, op. cit., blz. 140. Vrij vertaald : “als ik iemand beledig, zie ik gewoon de kleur van zijn ogen niet meer”.
[14] JR is lang niet de enige kunstenaar die via foto’s van indringend kijkende ogen waardigheid schenkt aan slachtoffers en aandacht vraagt voor hun lot. Ik denk daarbij in de eerste plaats aan Alfredo Jaar (zie Jan Koenot, ‘Kunst als cement van menselijkheid: Alfredo Jaar’, in Streven, november 2009, blz. 891-902).
