Over de taal van het schoonmaken van dingen
Het is zondagochtend en ik word wakker met de nieuwste uitspraak over Gaza, van de kersverse president van de VS, Donald Trump: ‘We just clean out that whole thing’. Mijn eerste reactie: ‘Thing!?’ Gaza is geen Ding! Ach ja, het woord lijkt zo achteloos in de microfoon geworpen, in de arena geworpen, door Trump, alsof hij – de nonchalance zelf – even niet de moeite wilde doen om op een beter woord te komen. Machtsvertoon dus.
Ding
Maar er is meer aan de hand. Het woord ‘Ding’ is bijzonder veelzeggend in dit proces van onteigening en verplaatsing. Laten we eens nagaan hoe het woord ‘Ding’ betekenis heeft gekregen in de marxistische theorie. Deze bril opzetten is nuttig, nu. Volgens deze theorie, die onder andere door Karl Marx en Theodor Adorno werd uitgewerkt, raakt binnen het kapitalistisch systeem de maker vervreemd van dat wat hij maakt. Dat gebeurt in een subtiel proces van ontvreemding. Er wordt dus iets van de maker, van de arbeider, afgepakt. Het kapitalistisch systeem reduceert de arbeider tot puur zijn arbeidskracht, en zijn maakwerk tot ‘Ding’. In het Duits wordt dit proces, mooi helder, ‘Verdinglichung’ genoemd. Het resultaat is dat er een paradigma ontstaat waarin alles en iedereen vervangen kan worden. We kennen die walgelijke uitspraak wel, die we tegenwoordig zo vaak horen, over CEO’s: ‘Hij is zes miljoen waard’. Individuele eigenschappen en niet-verhandelbare waarden worden in dit proces genegeerd, en raken verloren. Hier doet Trump precies hetzelfde: hij verandert een grondgebied, met bepaalde eigenschappen, met een historie, gevormd door mensen met eigen gewoonten en tradities, in een Ding.
Maken
Trumps nieuwe Ding (Gaza) is bovendien maakbaar. In de dagen voor de Ding-uitspraak was Trump het gebied al toeristisch aan het aanprijzen: ‘Het ligt er echt prachtig, zo naast de zee!’ In gedachten zie ik op de plek van Gaza al een Nieuw Dubai verrijzen, Dubai, toppunt van maakbaarheid. En ik zal niet de enige zijn die dat beeld vanmorgen in zijn mind’s eye zag verschijnen. Eerst zal Israël een nieuwe, enorme pijp dwars door Gaza aanleggen, en daarna kun je er schitterende wolkenkrabbers bouwen. Pijp? Ja, ook die pijp zit allang in de pijplijn. Reeds enkele weken voor 7 oktober 2023 presenteerde Benjamin Netanyahu bij de Verenigde Naties zijn nieuwe economische plan. Hij hield er een kaart in de lucht: zijn plattegrond voor het ‘Nieuwe Midden-Oosten’. Hij tekende daar een ‘economische corridor’ op, die helemaal uit India, via de Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië en Jordanië naar het Europese continent loopt. Én… dwars door Gaza. Israël had Gaza nodig als halte op zijn ‘Nieuwe Zijderoute’.[1] Ach ja, wat handig! De schroothoop die ooit ‘Gaza’ heette, is nu toch kaal genoeg om er een Nieuw Dubai op te laten verrijzen – al even arrogant, kunstmatig en onmenselijk als die stad. En, net als Dubai, zal deze stad zijn betaald met mensenbloed. Ik verbaas me nog regelmatig wanneer landgenoten – zelfs lieden met een (deels) Arabische culturele identiteit – enthousiast vertellen over hun reizen naar Dubai. Dat zij onder de indruk zijn van deze leugenachtige smetteloosheid. Een ex-collega vertelde vol trots dat er in Dubai geen criminaliteit is. Ik heb gekreund, zacht, in mezelf, maar ik had moeten beginnen met schreeuwen.
Wortels
Onlangs publiceerde schrijfster en dichteres Fatena Al Ghorra haar boek Uittocht naar Gaza. Brieven aan Lamar vanuit het Al-Qudsziekenhuis. Zij was in Gaza op 7 oktober 2023 en zat daar vast, te midden van de omvallende ziekenhuizen, de instortende woonhuizen, het geluid van raketten en explosies, talloze aantallen gewonde slachtoffers, huilende jongemannen. In de laatste brief schrijft Al Ghorra het volgende:
Ze zijn zo verschrikkelijk bang voor onze wortels, die dieper in de grond zitten dan ze zich kunnen voorstellen. Ze denken dat ze ons uit de grond kunnen trekken. (…) Maar Gaza is zoveel dieper geworteld dan ze kunnen denken.[2]
Al Ghorra gebruikt het beeld van de wortel niet voor niets. Haar organische denkwijze gaat in mijn hoofd direct een alliantie aan met de theorie van Gilles Deleuze en Félix Guattari over de rizoom: een netwerk van netwerken. In hun filosofische theorie is de rizoom een beschrijvend model, waarin de organisatie van de elementen niet vervat zit in een lijn van onderwerping, zoals in een hiërarchie. Meerdere netwerken zijn met elkaar verbonden, en elk netwerk beïnvloedt elk ander netwerk. Vitaliteit is in dit model iets samenhangends en iets gelijktijdigs. In een rizoom bestaat geen geplande richting, geen doel, en is er ook geen baas.
Ons erfgoed zijn wij
Op 27 december jongstleden was Al Ghorra in het huis van een vriend. Het was een huis met een flinke lap grond erbij. Al Ghorra zat er niet te typen op haar laptop, ze zat met haar handen in de modder. Ze schreef me later dat dat gewroet haar haar nagels gekost had. Ze maakte er, het was een klein educatief project voor enkele getuigen, maar ook in het bijzijn van een camera, een kleioven. Ik zag dit op Facebook. Ze schreef erbij: ‘Wij zijn ons erfgoed, en ons erfgoed zijn wij.’ Ze had het natuurlijk over het Palestijnse erfgoed. Even leek het dat ze deze kleioven op Palestijnse grond aan het bouwen was. Ik stuurde haar onmiddellijk een berichtje: ‘Waar ben je? Waar ben je die oven nu aan het bouwen?’ Ze antwoordde dat ze in Egypte was. Die vriend woont in Egypte. Toen begreep ik wat ze bedoelde. De Palestijnse vitaliteit zal doorgegeven worden, ook in de diaspora, op vele plekken ter wereld. En hoe radicaal diametraal staat die uitspraak over maker (wij) en het gemaakte (het erfgoed) tegenover het treffende beeld van het kapitalistisch systeem!
Al-Ghorra maakte met het bouwen van de oven aanschouwelijk wat ze opschreef in haar laatste brief in Uittocht naar Gaza: ‘Gaza heeft niet alleen wortels in deze smalle strook grond die op de wereldkaart slechts een stip lijkt. Onze wortels spreiden zich vanuit Gaza over de hele wereld uit, alsof de wereldkaart nu een web van wortels is die in alle richtingen vertakken. Jouw wortels, Lamar, zijn jouw verhaal, en jouw wortels zijn het antwoord op alle vragen. (…) Zoek naar je wortels, mijn lieveling. Lees over de geschiedenis van de grond waaruit je bent ontstaan. Leer de verhalen en legendes van onze grootmoeders en en duik diep in je geschiedenis.’
U denkt misschien dat ik het emotionele contact met de aarde nu – samen met Al Ghorra – ophemel, en dat ik een snuifje te oriëntalistisch doe, hier. Toch denk ik van niet. Het bewerken van de aarde, met modder, water, planten en hun wortels werken, met jong leven en bloed, met pijn en met wonden, het lijken misschien vaardigheden die behoren tot de geschiedenis, tot het primitieve, tot gebruiken die door vooruitstrevende technocraten ‘wel even schoongemaakt’ kunnen worden. Maar zou een rizoom niet sterker zijn dan een winkel vol met dingen, hoe glinsterend ook? Even moet ik denken aan Vietnam en de ondergrondse rizomen daar. De technocraten konden dáár niet slagen.
Schoon
Zeker, Trump wil samen met zijn achterban iets ‘schoonmaken’, iets menselijks ontmenselijken, en dat is geen complottheorie van mij. Hij heeft het niet onder stoelen of banken gestoken, hij gaat inzetten op AI, waarmee de gebrekkige mensendenkwereld door iets beters zal worden vervangen. We noemen het: de Vierde Industriële Revolutie. De Eerste Industriële Revolutie bracht, met de stoommachine en het ijzer, mechanisatie en fabricage. De Tweede Industriële Revolutie draaide om massaproductie en massacommunicatie, mogelijk gemaakt door elektriciteit en staal. De Derde was de komst van het internet: de digitale revolutie. En nu is het tijd voor de Vierde, en die omwenteling gaat om de robot, the non-human. Het gaat nu om zelfstandig denkende technologie en de slimme analyse van big data. Denk aan zelfrijdende auto’s, operatie-robots, nepvrienden, en de vervanging van je huisarts door een app. Het niet-menselijke is het doel; we gaan richting een wereld zonder viezigheid, zonder fouten, zonder rare abnormaliteiten, zonder afwijkingen, zonder identiteit, zonder stank, zonder die onberekenbare factor cultuur, zonder schaamtelijke geschiedenissen, en zonder lastige meningen. Trumps Zijderoute is een gladde, glibberige route.
Gewoon even (intermezzo)
Over Zijderoute gesproken. Toen ik acht jaar oud was, reisde mijn vader voor zijn plezier ‘gewoon even’ naar Israël. Hij kwam terug, gebruind, met een prachtig tapijt van kamelenhaar onder zijn arm, en hij was zwaar onder de indruk. Hij had vooral een immens respect meegebracht, voor de bedoeïenen, die overal hun kleurige, geurige, natuurlijke handelswaren uitstalden, en met hun gegroefde gezichten en hun krachtige, vigoureuze manier van doen een indruk gaven van een ander soort leven dan het leven dat hij was ingeslagen. Hij was gemoderniseerd, was in een flat gaan wonen hoog boven de grond, zou de overstap maken van werken met zijn handen (als revaliderend fysiotherapeut) naar werken bij een grote zorgverzekeraar (met intelligente kritiek op zijn vakbroeders). Veel later kreeg hij daar spijt van, dat hij deze negatieve weg was ingeslagen: hij zag dat hij vervreemd was geraakt van zijn eigenlijke roeping: werken met mensen, met hun gebreken, hun pijn. In de bedoeïenen, overwegend Palestijnse nomadische Arabieren die een pastoraal leven leiden in de woestijn, zag hij een krachtige vorm van menselijkheid terug. Zij worden echter in Israël al sinds 1967 weggepest (velen zijn gevlucht naar andere landen) en gedwongen zich te vestigen in steden. Velen van hen hadden zich in Gaza gevestigd. Hun verlies van historische dorpen en landeigendommen is intussen een onontkenbaar feit, het gaat door tot vandaag, én morgen. Het agrarisch eigendom van de bedoeïenen is enorm afgekalfd en hun traditionele cultuur wordt structureel kapotgemaakt.
Locus amoenus
Trump heeft naar Gaza gekeken, zegt hij, en het is ‘a mess’. De plek is gesloopt, zegt hij, a demolition site. Hij wil de Gazanen verplaatsen naar andere landen, waar nieuwe huizen voor ze kunnen worden gebouwd. Maar hij gaat in zijn vervangingslogica voorbij aan de diepgewortelde emoties. Verplaatsing is een eufemisme voor deportatie, en deportatie betekent, ook voor Palestijnen, criminalisering, bestraffing, verlies. Met elke verplaatsing zullen zij aan rechten inboeten, hun rizoom, identiteit, tradities, cultuur, zal verzwakken. Hoe vaak is dit al niet gebeurd… De Nakba staat vandaag weer als een levend doembeeld voor de ogen van de Palestijnen. En ook elders gebeurt dit, bijvoorbeeld bij de Oeigoeren, die door het Chinese bewind gedwongen worden de zeer oude lemen stad Kashgar te verlaten, waar hun geschiedenis leeft.[3] Ten tweede gaat Trump voorbij aan het feit dat Gaza voor de Gazanen een locus amoenus is, dat geïdealiseerde, paradijselijke oord in de natuur dat we kennen uit de kunsten, een prachtig landschap met olijfbomen, een riviertje, flora en fauna. De Hof van Eden. Hoe kapotgebombardeerd ook, hoe hopeloos ook, deze huidige locus horribilis is tegelijk de Hof van Eden. Netanyahu zal dit misschien beter begrijpen. Vertel een Israëliër dat je zijn volk integraal kan deporteren naar een stuk woestijn in Texas, waar ze in een oogwenk een blinkende kopie van de Tempel kunnen opbouwen, met alles erop en eraan, Voorhof, Klaagmuur, wat ze maar willen, en hij zal hard beginnen te vloeken. Een locus is nooit een ‘Ding’.
Opgeruimd (intermezzo 2)
Mijn vader is twee jaar geleden overleden, en ik vond in zijn flat geen spoor meer van de honderden dia’s die ik in mijn kindertijd heb gezien. Mijn vader heeft gaandeweg zijn leven heel zijn geschiedenis opgeruimd. Hij was een zeer goed opruimer. Met als gevolg dat die historische documenten, al die honderden portretten en straatscènes, van de aardbodem verdwenen zijn. ‘We maken dat ding gewoon even schoon’, was zijn motto. Maar in mijn hoofd zijn die beelden niet verdwenen. Ze zijn opgenomen in een rizoom, dat elke dag contact maakt met andere rizomen.
[1] https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/c/cf/IMEC_and_its_connections.png
[2] Fatena Al Ghorra, Uittocht uit Gaza. Brieven aan Lamar vanuit het Al-Quds-ziekenhuis. Uitgeverij EPO, 2024.
[3] https://www.youtube.com/watch?v=DxZyZngHjEo&t=1146s
