Beroepshalve organiseerde ik samen met enkele andere collega’s een avond over Jürgen Habermas. De vermaarde Duitse filosoof en socioloog overleed in maart van dit jaar. Hij heeft een indrukwekkend oeuvre bijeen geschreven. En ook een zeer grote maatschappelijke impact gehad. Hij was een publiek intellectueel in de ware zin van het woord. Een vraag die hem zijn hele leven heeft beziggehouden, was de zoektocht naar het bindmiddel in een democratische samenleving wanneer burgers fundamenteel van elkaar verschillen. Aanleiding om een stevige filosofische en sociologische boom over op te zetten. Maar dus ook geen vrijblijvende oefening. Een die wel degelijk het maatschappelijk debat in beweging kan brengen – en dat ook heeft gedaan.

Voor de avond in kwestie nodigden we geïnteresseerden uit om te komen luisteren naar politiek socioloog Peter Thijssen die ons zou inleiden in het denken van Habermas. Publieke sfeer, communicatief handelen, constitutioneel patriottisme… allemaal sleutelbegrippen in zijn denken die de toehoorders niet afschrikten. Meer nog. We vroegen de deelnemers om op voorhand twee teksten van Habermas door te nemen. Wie al wat van Habermas gelezen heeft, weet dat je dit niet even snel-snel tussen de bedrijven door doet. Door de teksten al op voorhand te laten lezen, wilden we de deelnemers aanmoedigen zo goed mogelijk voorbereid te kunnen deelnemen aan de discussies in kleinere groepen na de introductie door Peter Thijssen. Deelname aan de avond vroeg dus wel een ernstige inspanning. Opnieuw, dat schrok de deelnemers niet af gelet op de mooie opkomst.

Zo geschiedde het ook. We leerden niet alleen over Habermas, maar brachten Habermas ook in de praktijk. We organiseerden onze eigen, kleine publieke sfeer en wisselden met elkaar van gedachten volgens de principes die de Duitser zelf altijd had gepropageerd. En wat viel op? Deelnemers hadden hier zichtbaar deugd van. Dit was toch waar het om draaide? Naar andere visies (leren) luisteren. Zich proberen in te leven. Vragen om nuance en verduidelijking. Aanvullingen en weerleggingen. En zo verschoof het gesprek ook van de interpretatie van de teksten van Habermas naar verschillende maatschappelijke uitdagingen. Al snel maakte iemand de opmerking dat het gesprek wel onvolmaakt moest blijven, want de samenstelling van de groep was niet bepaald een weerspiegeling van de doorsnee van de maatschappij. Sommigen stemmen werden simpelweg niet gehoord. Bovendien merkte een andere deelnemer op dat niet iedereen het Nederlands even goed beheerst om zich uit te (durven) spreken, terwijl de situatie hem of haar toch evenzeer aangaat. Zo reflecteerden de deelnemers haast automatisch over wat het vertrekpunt is van een ‘ideale’ gesprekssituatie is.

Het format van de avond maakte duidelijk een en ander los. Dit moesten we toch veel meer doen!? Waarom doen we dit niet op grotere schaal? En ook in andere settings? Die opmerkingen zijn kort door de bocht, want ze gaan toch ook voorbij aan bestaande evoluties. Er zijn wel degelijk heel wat initiatieven die met dergelijke gespreksformules aan de slag gaan of ermee experimenteren. In mijn eigen gemeente zijn er bijvoorbeeld burgerraden voor alle belangrijke beleidsdomeinen. Inwoners konden zich kandidaat stellen. Andere leden werden via loting toegevoegd. Op die manier wilde men waken over de evenwichtige samenstelling van al die burgerraden en rekening houden met geslacht, leeftijd, achtergrond, wijk… Het gemeentebestuur vraagt deze burgerraden om advies over allerhande kwesties, en omgekeerd kunnen de burgerraden ook zelf aandachtspunten op de agenda zetten.

Vanwaar dan toch de verontwaardiging, ja misschien wel lichte irritatie, dat er te weinig plekken zijn om direct met elkaar respectvol van gedachten te wisselen? Kan het zijn dat we democratie nog al te gemakkelijk verengen tot het uitbrengen van onze stem om de zoveel tijd? Terwijl we intussen met heel veel zijn die instinctief een aandrang naar méér voelen? De strijd voor stemrecht heeft plaats gemaakt voor een meer eisende vorm van democratische participatie (terwijl we tegelijkertijd al te kwistig omspringen met dat verworven stemrecht – maar dat terzijde hier). Habermas zou maar al te blij zijn met deze bredere invulling van wat democratie betekent. Maar durven we dan ook in de spiegel te kijken en het engagement écht op te nemen? Want het gesprek waar het hier om gaat, is geen eenmalig gesprek wanneer het ons uitkomt, maar een volgehouden inspanning om telkens weer met elkaar in dialoog te gaan over hoe we met elkaar willen en kunnen samenleven.

Democratisch ongeduld