Een korte beschouwing deze keer…
Enkele van mijn recente bijdragen beoordelend, gaf een vriend me aardige kritiek. Hij vreest dat ik meer over politiek schrijf dan over theologie. Hij spoorde me aan ‘me alsjeblieft bij de theologie te houden’. Ik antwoordde dat ‘me bij theologie houden’ politieke afwegingen en ook commentaar vraagt, tegenwoordig in het bijzonder, nu zoveel politici christelijk nationalisme bevorderen maar zich heel onchristelijk gedragen.
Het woord ‘politiek’ komt van het oud-Griekse ‘politica’. Het betreft het vestigen en uitoefenen van het bestuur over een menselijke gemeenschap zoals een stad of staat. Politiek, in de traditionele humanistische betekenis, streeft naar het waarborgen van het algemeen belang. In de Amerikaanse politieke traditie kan, uiteraard, de belangrijkste uitdrukking van het Amerikaanse algemeen belang worden gevonden in de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 en in de Grondwet: alle mensen zijn gelijk geschapen en hebben onvervreemdbare rechten op leven, vrijheid, en het nastreven van geluk. De Grondwet uit 1787 benadrukt het belang van het waarborgen van rechtvaardigheid, binnenlandse rust, vrijheid, en algemeen welzijn – voor iedereen.
‘Theologie’ komt van twee Griekse woorden: ‘theos’ en ‘logos’, en betekent ‘verhandeling over God’. De klassieke omschrijving van theologie is dat zij ‘geloof zoekend naar begrip’ is. Theologie verkent en probeert de menselijke ervaring van het Goddelijke te begrijpen en te interpreteren, of we dit Goddelijke nu aanduiden als ‘Grond van het Bestaan’, ‘de God van Abraham, Isaac, en Jacob’, ‘het Heilige’, ‘God’, of ‘Allah’.
Elke generatie probeert door de christelijke theologie een gelovig verhaal aan te bieden dat begrijpelijk maakt wie we tegenwoordig zijn; een verhaal dat de Blijde Boodschap van het christendom begrijpelijk maakt die inhoudt dat God liefde is, en dat we niet gedoemd zijn vanwege onze fouten. Het leven is sterker dan de dood. Liefde is sterker dan haat. We zijn allen voorbestemd vrienden van elkaar en van God te zijn. Christelijke theologie komt vanuit een nadenkend spreken tussen de ‘ik’ die een gelovige is en de ‘wij’ die gelovigen zijn. Dit spreken wortelt in de Christelijke traditie, de Bijbel, en de ervaringen van hedendaagse gelovigen.
Ik ben geen politicus maar een theoloog. Woonachtig in Europa, maar nog altijd in hoge mate Amerikaans staatsburger. Ik maak mij zorgen over de hedendaagse Amerikaanse politiek en de huidige regering in Washington. Ik denk dat de komende tussentijdse verkiezingen bijzonder belangrijk zijn. Belangrijke onderwerpen zijn waarheid, eerlijkheid, menselijk mededogen, en respect voor mensen ongeacht hun gender, ras en godsdienst. De zittende president heeft zijn vermogen met tenminste $ 2,2 miljard vergroot sinds zijn terugkeer in het ambt. Dit gaat niet alleen over politiek. Het roept menselijke ethische en theologische vragen op.
Een godsdienst is een institutioneel georganiseerde en sterk gestructureerde theologie. Zij kent leiders voor het instituut en de cultus, een geheel van symbolen en rituelen, een officiële geloofsbelijdenis of beginselverklaring, een morele code, heilige geschriften, en heilige plaatsen zoals tempels, synagogen, moskeeën en kerken.
Als godsdienst en politiek met elkaar worden vermengd, kan men vonken, kortsluitingen en ontploffingen verwachten. Het genie van de Amerikaanse politieke filosofie en regeringsstructuur was altijd een strikte scheiding van kerk en staat. Grote politieke wijsheid. Grote godsdienstige wijsheid. Als Amerikaan wil ik geen theocratie. Ik wil niet dat een bisschop of evangelische predikant mij levensregels oplegt en mij vertelt wat ik als burger wel of niet kan doen. Godsdienstige leiders zouden het regeringsbeleid moeten en behoren te kritiseren; maar zij zouden geen politieke bestuurders moeten worden. En al zeker geen hoge functionarissen in welke politieke partij ook. Een gevestigde staatskerk of -godsdienst is het einde van de democratie en ondermijnt het algemeen belang.
Het is gevaarlijk als een godsdienst de politieke motor wordt die een land laat draaien. De geschiedenis en hedendaagse gebeurtenissen leren dat een sterk gepolitiseerde godsdienst haar ware godsdienstige identiteit verliest. Door zo nauw verbonden te raken met politieke activiteiten, verliest zij haar vermogen de waarden van de samenleving te bevragen. Zij verliest de altijd nodige profetische en alternatieve maatschappijkritische functie van een godsdienst. Mettertijd verliest zij haar vermogen mensen te dienen. Zij verliest haar ware godsdienstige identiteit. In plaats daarvan wordt zij een autocratisch instrument om mensenmassa’s te beheersen. Zij is niet langer het voorwerp van respect en bewondering. Zij wordt kil, overheersend en neerbuigend.
Ik wil niet de partijpolitiek ingaan. Als een sterk christelijke gelovige en als historisch theoloog zal ik mij echter uitspreken en vragen stellen over elke politicus, politieke partij en politieke beweging die een ander vernedert of vernietigt vanwege gender, seksuele gerichtheid, ras, godsdienstige identiteit of nationaliteit van die ander.
Een Barmhartige Samaritaan zijn is niet alleen een vrome gemeenplaats die politieke lippendienst vraagt. Het is de weg van Christus. We dienen in de hedendaagse samenleving allemaal profetische getuigen te zijn van de boodschap en de geest van Christus.
(vertaling: Herman Simissen)
Reageren? Mail naar jadleuven@gmail.com
John Alonzo Dick (*1943) bekleedde als derde the Chair for the Study of Religion and Values in American Society aan de KU Leuven. Hij is voormalig academisch decaan van het American College van de KU Leuven en hoogleraar. Hij publiceerde onder meer samen met K. Schelkens en J. Mettepenningen A Aggiornamento? Catholicism from Gregory XVI to Benedict XVI (Brill, Leiden en Boston, 2013). Recent verscheen zijn biografie Jean Jadot: Paul’s Man in Washington (Another Voice Publications 2021), over de Belgische bisschop Jean Jadot, van 1973 tot 1980 Apostolisch Afgevaardigde in de Verenigde Staten. In juni 2025 verscheen zijn boek Another Voice. Contemporary Theological & Ethical Reflections.
