Wordt het mondiale voetbalfeest een Trump-show?
Het FIFA-wereldkampioenschap voetbal in de Verenigde Staten, Canada en Mexico is begonnen. Met drie gastlanden en 48 teams wordt dit het grootste WK ooit. Toch is het niet alleen de schaal van het toernooi die deze editie uitzonderlijk maakt.
Voor het eerst neemt een land deel dat verwikkeld is in een gewapend conflict met het belangrijkste gastland. Iran zal aantreden op een toernooi waarvan ongeveer driekwart van de wedstrijden in de Verenigde Staten wordt gespeeld. Tegelijk werpen de harde immigratiepolitiek van president Trump en de vrees voor controles en arrestaties door immigratiedienst ICE een schaduw over het event. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen daarbij voor arbitraire detentie en deportatie.
De politieke context van het gastland heef ook gevolgen voor de internationale toegankelijkheid van het toernooi. Supporters uit Iran, Ivoorkust, Senegal en Haïti worden geconfronteerd met Amerikaanse inreisbeperkingen, waardoor velen hun nationale ploeg niet ter plaatse zullen kunnen aanmoedigen. Daarnaast leidde de uitsluiting van de Somalische scheidsrechter Omar Abdulkadir Artan tot controverse. Hoewel FIFA hem had geselecteerd voor het WK, werd hem de toegang tot de Verenigde Staten geweigerd, waardoor hij niet aan het toernooi kan deelnemen.
Het WK dreigt daardoor meer te worden dan een sportief spektakel. Mega-sportevenementen fungeren traditioneel als instrumenten van diplomatie en reputatievorming. Toernooien in landen als Rusland en Qatar werden door critici bijvoorbeeld vaak omschreven als vormen van sportswashing: het strategisch inzetten van sport om het internationale imago van een land te verbeteren.
Onder Donald Trump lijkt sport echter steeds nadrukkelijker deel uit te maken van een binnenlandse politieke agenda waarin nationale identiteit, patriottisme en culturele tegenstellingen centraal staan. In dat opzicht wijkt de Amerikaanse aanpak af van eerdere voorbeelden. Waar sport elders vaak wordt ingezet om een land internationaal te presenteren als modern, open en economisch vooruitstrevend, lijkt het WK in de Verenigde Staten minder gericht op externe imagoverbetering.
De nadruk ligt veeleer op thema’s als nationale soevereiniteit, grenscontrole, veiligheid, patriottisme en het ‘America First’-principe. Die boodschappen zijn niet alleen bedoeld voor een internationaal publiek, maar resoneren ook nadrukkelijk binnen het Amerikaanse politieke debat.
Wordt het WK een mondiaal voetbalfeest, of ook een platform voor het politieke project van Trump en de bredere MAGA-agenda? We gingen ten rade bij J. Simon Rofe, expert in sportdiplomatie aan de Universiteit van Leeds, en Jonathan Grix, hoogleraar sportbeleid en sportpolitiek aan Manchester Metropolitan University.
De sportieve president
‘I got the World Cup, and I got the Olympics’, verkondigde Trump meermaals trots. Daarmee positioneert de Amerikaanse president zich op ongeziene manier binnen de sportwereld. Zelden bemoeide een president zich zo nadrukkelijk met sport, van discussies over protesten tijdens het volkslied tot debatten over patriottisme en identiteitskwesties.
‘Sport, waaronder voetbal, is onlosmakelijk verbonden met de politiek’, stelt Jonathan Grix.
Volgens sportdiplomatie-expert J. Simon Rofe komt de betrokkenheid van Trump bovendien niet alleen voort uit politieke berekening. Ondanks zijn excentrieke imago heeft hij volgens Rofe een oprechte interesse in sport.
‘Hij bezat ooit een eigen American football team (de New Jersey Generals). Hij woonde de Super Bowl LIX bij en bezocht als zittend president enkele dagen geleden de NBA-play-offs (op maandag 8 juni). En uiteraard is bekend dat hij regelmatig golft, vaak op golfbanen die hij zelf bezit.’
Volgens Rofe begrijpt Trump als geen ander hoe sport emoties en gemeenschapsgevoel kan mobiliseren. ‘Hij beseft dat sport aanslaat bij zijn achterban. Kreten als ‘U-S-A’ weerklinken bij zijn optredens bijna even vaak als bij nationale sportsuccessen’.
Toch staat Trump daarin niet alleen. ‘Zijn directe voorganger, Barack Obama stond eveneens bekend om zijn sportieve betrokkenheid, met name basketbal. Obama liet zelfs een tennisbaan bij het Witte Huis ombouwen tot een basketbalveld om er zelf te kunnen spelen.’ Volgens de experts ligt het verschil vooral in de manier waarop beide presidenten sport inzetten en politiseren.
Hoewel Trump weinig affiniteit lijkt te hebben met voetbal, beschouwt hij het WK wel als een belangrijk prestigeproject. Voorlopig is hij niet van plan de openingswedstrijd van de Verenigde Staten bij te wonen. Volgens Rofe zegt dat veel over zijn houding tegenover de sport. ‘Voor Trump lijkt het toernooi belangrijker dan het elftal zelf. Maar als de Verenigde Staten ver geraken, zal hij zich ongetwijfeld met dat succes associëren. Hij houdt nu eenmaal van winnaars.’
Simon Rofe: ‘Een van de grote krachten van sport is zijn transparantie: maatschappelijke ontwikkelingen worden er vaak zichtbaar in. Ook dit WK zal daarom een weerspiegeling zijn van de Verenigde Staten. De discussies over immigratie en toegang tot het land tonen dat nu al aan’
Sport als spiegel van de Amerikaanse politiek
In de Verenigde Staten is sport onder Trump steeds meer verweven geraakt met de bredere cultuurstrijd. Controverses rond de Super Bowl, protesterende atleten en discussies over patriottisme illustreren dat. Volgens Grix hoeft dat niet te verbazen. ‘Sport is een afspiegeling van de samenleving. Thema’s als racisme, patriottisme en nationale identiteit behoren vandaag tot de belangrijkste politieke discussies in de Verenigde Staten, en die vinden onvermijdelijk ook hun weg naar het sportveld.’
Rofe ziet hierin ook een kans voor kritische reflectie. ‘Een van de grote krachten van sport is haar transparantie: maatschappelijke ontwikkelingen worden er vaak zichtbaar. Het WK van 2026 zal daarom ook een weerspiegeling zijn van de Verenigde Staten anno 2026.’ Als voorbeeld verwijst hij naar de controverse rond de Somalische scheidsrechter Omar Abdulkadir Artan en de discussies over immigratie en nationale identiteit die daarmee gepaard gingen.
Grix meent dat Trump sport bewust voor zowel binnenlandse als buitenlandse politieke doeleinden gebruikt. Hij verwijst onder meer naar uitspraken waarin Trump suggereerde dat Iraanse voetballers mogelijk geen toegang zouden krijgen tot de Verenigde Staten. ‘Net als de meeste leiders van autoritaire staten gebruikt Trump sport om zowel zichzelf als hun land in de schijnwerpers te zetten.’
Liggen er met dit WK ook kansen voor Amerikanen om hun stem te laten horen en te protesteren? Rofe betwijfelt dat dergelijke acties veel indruk zullen maken op de president. ‘Trump wordt voortdurend uitgejouwd door Amerikaanse burgers’, zegt hij. ‘Hij lacht erom en gaat gewoon door.’
Het WK biedt Trump eerder een zichtbaar platform om bestaande politieke boodschappen te versterken dan een instrument voor klassieke sportdiplomatie.
Het WK als podium voor Trump?
Volgens Rofe zal Trump het WK niet onbenut laten. Zoals bij andere politieke en diplomatieke instrumenten zal hij ook sport gebruiken om zijn boodschap kracht bij te zetten. ‘Hij is bereid alle beschikbare middelen in te zetten, en sport vormt daarop geen uitzondering. Via zijn platform Truth Social reageert hij regelmatig op sportieve ontwikkelingen.’
Toch waarschuwt Rofe ervoor om achter elke uitspraak een uitgekiende geopolitieke strategie te zoeken. ‘Een belangrijke functie van sportdiplomatie is haar vermogen om mensen samen te brengen. Trump begrijpt dat. Tegelijkertijd is het potentieel riskant om achter elke afzonderlijke uitspraak een diepere betekenis te zoeken, gezien de enorme hoeveelheid berichten die uit 1600 Pennsylvania Avenue komen.’
Supporters als grootste verliezer
Volgens Grix zullen vooral de supporters de gevolgen van het beleid voelen. ‘Het WK van 2006 in Duitsland was mede zo succesvol dankzij de aanwezigheid van fans uit de hele wereld. Als grote groepen supporters geen toegang krijgen tot de Verenigde Staten, zal dat onvermijdelijk gevolgen hebben voor de sfeer van het toernooi.’ Het succes van een wereldkampioenschap hangt immers niet alleen af van wat er op het veld gebeurt, maar ook van de internationale ontmoeting die rond het evenement ontstaat.
Spanningen tussen de gastlanden
Ook de relaties tussen de drie gastlanden zijn met Trump onder druk komen te staan. De verhouding tussen Washington enerzijds en Ottawa en Mexico-Stad anderzijds was vaak gespannen.
‘Volgens mij is het zeer waarschijnlijk dat Trump zal uithalen naar Canada of Mexico als er tijdens het WK iets misloopt’, zegt Grix. ‘Daarom zie ik dit evenement niet als een factor die deze landen dichter bij elkaar zal brengen zolang Trump president is.’
Rofe deelt die inschatting en benadrukt dat politieke spanningen hun weerslag kunnen hebben op een gezamenlijk georganiseerd toernooi, ‘niet in het minst omdat de spanningen tussen de medeorganisatoren aanzienlijk zijn.’
Een welkome afleiding voor Trump?
De vraag rijst ook of het WK voor Trump kan dienen als afleiding van binnenlandse politieke spanningen en toenemende kritiek op zijn beleid? Volgens Grix is dat een bekend mechanisme. ‘Grote sportevenementen bieden vaak tijdelijk afleiding. Zodra het eerste fluitsignaal klinkt, verschuift de aandacht naar het spel en de emotie van de competitie.’ Die afleiding is echter per definitie tijdelijk. ‘Na afloop keren de politieke discussies en maatschappelijke problemen gewoon terug.’
Het debat over een boycot
Voormalig FIFA-voorzitter Sepp Blatter riep eerder op tot een boycot van het WK. Beide experts reageren sceptisch op dat voorstel. ‘Het is moeilijk om Blatter serieus te nemen gezien zijn eigen parcours’, zegt Grix. ‘Hij werd geassocieerd met corruptie en was, net als Trump, sterk gericht op zijn eigen positie en belangen.’
Ook Rofe ziet weinig heil in boycots. ‘Ze zijn in de praktijk moeilijk te organiseren, lastig vol te houden en missen vaak nuance. Daardoor bereiken ze meestal niet het beoogde effect.’
‘Verwacht het onverwachte’
Voor beide experts ligt de uitdaging dan ook niet in een boycot, maar in een kritische blik op wat zich tijdens het toernooi afspeelt. Volgens Grix heeft de journalistiek daarbij een cruciale rol te spelen. ‘Journalisten moeten tonen wat er werkelijk gebeurt. De journalistiek moet tijdens het WK haar rol als vierde macht ernstig blijven nemen en de motieven van politici, sportbestuurders en andere machthebbers kritisch blijven bevragen.’ Hoe politiek het WK uiteindelijk wordt, valt nog af te wachten. Maar dat dit toernooi meer omvat dan wat zich binnen de krijtlijnen afspeelt, lijkt nu al duidelijk. Of zoals Rofe het samenvat: ‘Verwacht het onverwachte.’
Frederik Polfliet (*1979) studeerde moraalfilosofie aan de Universiteit Gent en internationale betrekkingen en diplomatie aan de Universiteit Antwerpen. Hij is freelancejournalist en schrijft op regelmatige basis voor Apache en leverde kritieken, beschouwingen en interviews voor onder meer De Leeswolf, Streven, De Reactor, DeWereldMorgen, MO*, Sampol en Vrij Nederland.
