Beschermen zonder af-schermen

Een kritische respons op de sociale mediaban voor jongeren

 

 

‘Een crisis dwingt ons om terug te keren naar de vragen zelf.’ Met deze woorden opende Hannah Arendt in 1954 haar essay ‘The Crisis in Education’. Ze nam daarmee een eenvoudig maar radicaal standpunt in: een crisis is niet in eerste instantie een noodtoestand die om snelle oplossingen vraagt of een systeemfalen dat gerepareerd moet worden door experts. Een crisis is het moment waarop onze vertrouwde antwoorden niet meer volstaan, waarop de begrippen en categorieën waarmee we de wereld gewoonlijk begrijpen hun vanzelfsprekendheid verliezen. Een crisis is dus, in de eerste plaats, een crisis van het begrijpen. Precies daarom is een crisis ook heel fragiel. Wat gebeurt er wanneer we een crisis zelf verkeerd begrijpen? Wat als we de taal waarmee we proberen een crisis te vatten reeds een bepaalde ‘diagnose’ vastlegt—een diagnose die ons blind maakt voor wat er werkelijk op het spel staat?

Wat er concreet op het spel staat in een crisis, wordt vaak niet het scherpst zichtbaar in beleidsnota’s, statistieken of expert-analyses, maar in hoe mensen proberen te verwoorden wat er verandert wanneer hun wereld plots anders wordt ingericht, vaak abrupt en zonder dat zij daar zelf zeggenschap over hebben. In december 2025 lazen we in de kranten precies dat soort getuigenissen. ‘Vandaag verlies ik een gemeenschap van mensen die  me erkennen voor wie ik ben,’ schrijft de veertienjarige Ben.[1] ‘Als queer persoon word ik in het echte leven voortdurend uitgelachen. Online contact met andere queer personen, met mensen die me begrijpen en ondersteunen, helpt me om me niet te schamen voor wie ik ben,’ schrijft Val. ‘Deze ban snijdt jongeren af van hun culturele gemeenschappen en internationale vriendschappen. Voor jongeren met een migratieachtergrond is dat verlies bijzonder groot’.[2] In The Guardian getuigt Sarai Ades: ‘Door sociale media weg te nemen, neem je onze belangrijkste weg naar zelfontdekking en verbondenheid af’.[3]

Ben, Val en Sarai reageren op de recente sociale mediaban voor -16-jarigen, die in december 2025 van kracht werd in Australië. De maatregel werd door Prime Minister Anthony Albanese aangekondigd als een nodig medicijn voor een zieke generatie. Voor minister van communicatie Anika Wells is deze ban slechts een eerste stap in een veel breder en ambitieuzer traject: de maatregel moet een katalysator zijn voor een algemeen maatschappelijk ‘gezondheidsbeleid’ rond sociale mediagebruik, ook bij volwassenen, en in het bijzonder voor ‘hersenen die nog in ontwikkeling zijn’. De beslissing werd, ‘in naam van de democratie’, genomen op basis van zogenaamde ‘duidelijke causale verbanden’ tussen sociale mediagebruik en de meervoudige ‘polycrisis’ waaronder we allen leiden: verslaving, manipulatie, overdosis aan schermtijd, verlies van aandacht en zelfcontrole – een crisis van mentale en fysieke gezondheid, verslaving, veiligheid. Vanuit die logica lijkt een verbod op sociale media geen radicale politieke ingreep, maar een noodzakelijke preventieve maatregel, een die kadert in een bredere en langdurigere poging om de democratie te beschermen tegen de ‘sociale mediacrisis’.

Precies deze spanning staat centraal in dit essay. Het betoogt niet dat de bezorgdheden over sociale media ongegrond zijn. Het betoogt evenmin dat sociale media vrij van problemen zijn, en dat we ervan af moeten blijven. Waar het op wil wijzen, is dat de manier waarop we deze crisis beschrijven, als een medisch-biologisch risico, reeds bepaalt welke oplossingen noodzakelijk lijken en welke alternatieve blikken onzichtbaar blijven. Nog voor we beleid maken en oplossingen bedenken, maken we eerst beelden van de problematiek. En het zijn precies die beelden – de termen van het debat, de visuele beelden die we met het probleem associëren, de statistieken die ons begrip ervan vormen – die, lang voor we over regelgeving, verboden, of beschermingsmaatregelen spreken, politieke beslissingen reeds in een bepaalde richting sturen. Dit essay stelt dat deze beeldvorming niet onschuldig is en schuift een alternatief raamwerk naar voren – een raamwerk dat tracht jongeren te beschermen zonder dat het hen van de wereld ‘af-schermt’. Ik ontvouw dit argument in drie bewegingen. Eerst beschrijf ik de denkbeelden van sociale media die aanleiding hebben gegeven tot de sociale mediaban, en hoe die passen in een breder ‘biopolitiek’ paradigma. Ik traceer vervolgens de wortels van deze denkbeelden in de westerse traditie van de politieke filosofie zoals die aanvangt bij de Griekse filosoof Plato. Daarna verken ik wat nodig is om de huidige biopolitieke benadering van sociale media om te keren naar een positief en meer betrokken verhaal.

 

Sociale media onder de scanner

Als we kijken naar hoe media, beleidsmakers, politici en ook sociale wetenschappers gewoonlijk over sociale media spreken, duikt regelmatig een herkenbare verzameling aan metaforen op.[4] Sociale media worden voorgesteld als een epidemie, die zich razendsnel verspreidt, als een vorm van besmetting die vooral jongeren treft, als een toxische/giftige omgeving die langzaam maar zeker schade, wonden en littekens toebrengt. We spreken over verslaving, over een voortdurende overdosis aan prikkels, waarmee de dopaminetank van sociale media ons lichaam als ‘gebruiker’ binnendringt en ons brein kaapt. Kranten en beleidsrapporten benoemen sociale media als de drug, de ‘behavioural cocaine’, de kanker van onze samenleving. Het enige wat ons dan nog rest, is detoxen of ont-giften. Deze termen herkennen we uit het vocabularium van de geneeskunde, psychiatrie en biologie. Binnen die vakgebieden worden ze gebruikt om fysieke processen, ziekten en chemische relaties te beschrijven. De associatie met infecties, kankercellen, middelenmisbruik en verslavingsmechanismen wordt al snel gemaakt. Vandaag gebruiken we diezelfde bril om naar sociale fenomenen te kijken: naar hoe jongeren zich bewegen in digitale omgevingen, welke relaties ze er aangaan, en hoe die hen beïnvloeden.

Dit medisch-biologisch begrippenkader is ons zo vertrouwd geworden dat het nauwelijks nog opvalt. Dergelijke termen en metaforen circuleren in krantenkoppen, beleidsnota’s, expertenrapporten en parlementaire debatten. Een sociale mediaban voor -16-jarigen wordt gepresenteerd als het nodige medicijn in een levensecht laboratorium om jongeren te genezen van de schadelijke effecten van schermen, als een noodzakelijke ingreep om de nieuwe generatie te redden van de oncontroleerbare dopaminecyclus. Precies die vanzelfsprekendheid maakt dergelijke metaforen filosofisch interessant. Want wat op het spel staat wanneer we die termen inzetten in debatten, is niet louter een poging om sociale fenomenen, of de bestaande sociale realiteit, plastisch of spitsvondig te beschrijven; er wordt daarmee ook een volledige betekenislaag over sociale mediagebruik gelegd: een semantiek van ziekte, besmetting en de voortdurende zoektocht naar genezing.

Filosofisch gezien zijn metaforen nooit louter ‘decoratie’ van een reeds gegeven werkelijkheid. Ze vormen mee hoe we die werkelijkheid überhaupt waarnemen en begrijpen. George Lakoff en Mark Johnson hebben in Metaphors We Live By (1980) precies betoogd dat metaforen geen bijkomstige stijlfiguren zijn, maar constitutief voor ons begrippenapparaat: ze structureren ons denken en handelen door een ervaringsdomein in termen van een ander ervaringsdomein te organiseren. De metafoor stuurt niet alleen onze taal, maar ook welke handelingen vanzelfsprekend lijken. Iets gelijkaardigs gebeurt wanneer sociale media consequent worden beschreven in termen van ziekte en verslaving. Zodra we sociale media als een ‘epidemie’ of ‘digitale drug’ beschrijven, wordt het intuïtief plausibel om er in termen van detox, quarantaine, ontwenning en verbod over na te denken. Als de samenleving gezien wordt als een lichaam, ligt het voor de hand om krachtige ingrepen in de gedeelde wereld van een generatie te legitimeren als een noodzakelijke ‘chirurgische’ ingreep voor de gezondheid van het geheel. Bepaalde aspecten van sociale media die niet passen in die metaforische framing blijven daardoor uit het zicht. Wat voor vele jongeren hun enige toegang is tot een ruimte van erkenning, creativiteit, solidariteit, politiek handelen – een ‘publieke ruimte’ zoals Arendt stelt – vindt geen plaats in dit apparaat – het wordt niet bereikt met deze ‘brug’.

 

Biopolitiek en crisis

Het werk van Arendt leert ons dat deze ‘medische beeldvorming’ van de sociale werkelijkheid geen nieuw fenomeen is. Al in 1970, in haar essay On Violence, wijst ze erop hoe diep zogenaamde ‘organische metaforen’ zich al in de twintigste-eeuwse politiek hadden genesteld: samenlevingen worden voorgesteld als een ‘ziek lichaam’, en rellen en protesten als symptomen, ziekten of koortsaanvallen die wijzen op een onderliggende pathologie. Politieke tegenstellingen verschijnen dan niet langer als uitingen van een meningsverschil, een conflict of strijd om betekenis – of in termen van Arendt: manifestaties van de pluraliteit als basisconditie van het menselijk bestaan. Ze worden gezien als tekenen dat er iets mis is met het sociale weefsel zelf. Arendt is hierover zeer scherp: ‘Naar mijn mening kan niets theoretisch gevaarlijker zijn dan de traditie van organisch denken in politieke aangelegenheden’.[5] Volgens Arendt is die traditie zorgwekkend omdat ze de betekenis van ‘politiek’ zelf verschuift. Wanneer de samenleving en de gescheidenis worden begrepen als een natuurlijk levensproces – iets wat groeit, ziek wordt en genezing behoeft – dan verdwijnt politiek gaandeweg uit het domein van handelen, spreken en oordelen, en verschuift ze naar dat van beheer, regulering en onderhoud. In dit kader is het ook duidelijk wie het laatste woord krijgt: ‘Hoe zieker de patient verondersteld wordt te zijn, hoe waarschijnlijker het wordt dat de chirurg het laatste woord krijgt’.[6] In crisistijd krijgt wie kan spreken in naam van ‘het leven’ – zijnde artsen, psychologen, data-experts – zo een vanzelfsprekende epistemische en politieke autoriteit toegekend.

In dit paradigma is het niet verwonderlijk dat een ‘crisis’ niet langer verschijnt als een breuk in ons oriëntatiekader, maar als een bedreiging van het levensproces zelf: een ziektetoestand die zo snel mogelijk moet worden behandeld, beheerst en liefst nog vermeden. De betekenis van politiek als ‘nieuw begin’ (nataliteit), ‘breuk’ of ‘disruptie’ wordt zo geneutraliseerd door een opvatting van politiek als techniek van stabilisering en levensonderhoud. Hier sluit Arendt enigszins aan bij denkers als Michel Foucault en Giorgio Agamben die dit paradigma beschreven als ‘biopolitiek’. Foucault analyseerde deze biopolitieke macht als het vermogen om bevolkingen te sturen door hun levensprocessen – denk aan geboortecijfers, morbiditeit, levensverwachting, risicoprofielen – te normaliseren. Waar de klassieke soevereine macht nog wordt gekenmerkt door het recht om te ‘doden of laten leven’ (faire mourir ou laisser vivre), verschuift macht in de moderne tijd naar een vorm die erop gericht is het leven actief vorm te geven en mensen te laten sterven (faire vivre et laisser mourir).[7] Dit betekent dat macht zich niet langer in de eerste plaats uit in spectaculaire daden van geweld, maar in het organiseren van condities waarin het leven wordt ondersteund, gemaximaliseerd en gereguleerd – terwijl sterfte verschijnt als het indirecte effect van verwaarlozing, blootstelling of het ongelijk verdelen van bescherming. Agamben ontwikkelde  deze analyse verder door erop te wijzen dat een ‘uitzonderingstoestand’ in de moderne tijd een permanente conditie wordt waarin rechten worden geschorst en geweld wordt gelegitimeerd in naam van het ‘leven’.[8]

Het is precies op dat snijvlak van biopolitiek en technologie dat Elke Schwarz spreekt van een techno‑biopolitiek regime: een constellatie waarin medische en organische metaforen samengaan met geavanceerde technologieën zoals drones en algorithmic targeting, en waarin geweld wordt voorgesteld als een technisch verfijnde, bijna therapeutische ingreep in het zieke lichaam van de samenleving. In dat discours worden drone‑aanvallen voorgesteld als een soort hooggespecialiseerde behandeling van het zieke lichaam van de internationale gemeenschap. Technologie en biopolitiek vallen daarin steeds vaker samen: het drone‑wapen zelf verschijnt als noodzakelijk instrument van een biopolitiek regime dat verplicht is het ‘lichaam’ van de bevolking te beschermen. Ethiek wordt in dat kader vooral een technische kwestie, iets dat door experts kan worden ‘gekalibreerd’ en ‘geadministreerd’. Schwarz spreekt daarom van een ‘adiaphorisering’ van geweld, een verplaatsing van morele vragen naar een neutrale expertisezone.[9]

Wat Schwarz voor de inzet van drones zichtbaar maakt, geldt in een mildere maar herkenbare vorm voor het sociale mediadebat. Ook hier worden medische metaforen en risicotaal gebruikt om een bepaald type expertise te legitimeren: de neuropsycholoog, de kinderpsychiater, de data‑analist als ‘arts’ van het sociale lichaam. De sociale mediaban in Australië kan zo naar voren worden geschoven als een ‘voorschrift’ binnen een techno‑biopolitiek regime dat belooft het zieke weefsel te saneren – een regime waarin crisis niet langer verschijnt als gelegenheid tot herziening van onze categorieën, maar als signaal dat het tijd is voor sterkere medicatie. In zo’n biopolitiek discours verdwijnt precies datgene wat zich niet laat reduceren tot risico, ziekte en genezing. Arendt schrijft in On Violence dat ‘geen enkele van de eigenschappen van creativiteit adequaat uitgedrukt wordt in metaforen die ontleend zijn aan het levensproces’.[10] Creativiteit, handelen en het beginnen van iets nieuws laten zich niet vatten in termen van homeostase, infectie of immuunrespons.

Wie uitsluitend met een medische blik naar digitale culturen kijkt, blijft blind voor wat jongeren daar óók doen: hoe ze, vaak verrassend bewust en inventief, omgaan met algoritmes, haatspraak en manipulatiepogingen; hoe ze eigen tegenverhalen ontwikkelen, solidariteitsnetwerken opbouwen en zich organiseren rond kwesties die voor hen politiek urgent zijn – van klimaat tot racisme, van gender tot huisvesting. Tussen de pesterijen, de haat en de eindeloze stroom triviale content bouwen jongeren, soms juist dankzij de kwetsbaarheid van deze ruimtes, aan nieuwe vormen van solidariteit en gezamenlijk handelen. Wie sociale media alleen begrijpt als dopaminetank of gedragscocaïne, ziet die politieke dimensie niet verdwijnen, maar wel onzichtbaar worden. De biopolitieke reflex om een crisis van de democratie primair als gezondheidscrisis te behandelen loopt zo het risico precies die ruimte af te sluiten waarin nieuwe vormen van politiek handelen en oordeelsvorming zich vandaag voor het eerst aandienen. Dat is de paradox die Arendt in haar analyse van biopolitiek en organische metaforen blootlegt, en die in het sociale‑mediabeleid van nu opnieuw op scherp komt te staan.

 

Platonische restanten

De intrede van een techno-biopolitiek paradigma staat zelf ook weer in een veel langere westerse traditie van politiek denken die altijd al – of toch sinds Plato – heeft getracht het onvoorspelbare voorspelbaar te maken en het oncontroleerbare controleerbaar. Plato’s antwoord op de ‘frustrerende’ eigenschappen van de politieke ruimte – haar onvoorspelbaarheid, onomkeerbaarheid en blootstelling aan anderen – bestond, zoals Arendt laat zien in The Human Condition, precies in een strategische hertekening van politiek handelen naar het model van het maken of fabriceren (poiesis).[11] Waar handelen (praxis) zich afspeelt tussen unieke wezens in een web van menselijke relaties, zonder garantie over wie we zullen blijken te zijn en welke verhalen onze daden gaan vertellen, is fabricatie voor Plato een veel aantrekkelijker model: de makende mens (homo faber) weet wat hij wil maken, heeft een idee of vorm als richtsnoer, en kan het resultaat achteraf beoordelen aan de hand van dat model. Die verschuiving is voor Arendt een bewuste poging om de risico’s van politiek handelen te neutraliseren. Handelen in pluraliteit betekent immers dat wie spreekt en handelt nooit volledig auteur blijft van de gevolgen van zijn of haar daden; iedere daad wordt opgenomen in een web van reacties en tegen‑reacties, waarin elke actor tegelijk doener en lijder is.[12] Om aan die onvoorspelbaarheid te ontsnappen, stelt Plato voor om de polis te denken naar het model van het kunstwerk: de ideale polis wordt een artefact, ontworpen door iemand die de ‘idee’ van rechtvaardigheid aanschouwt en vervolgens vertaalt naar een politieke orde. In dat schema vervaagt de grens tussen praxis en poiesis: politiek wordt maakwerk.

Daarmee verschuift ook het centrum van autoriteit. Niet langer is gezag gebaseerd op het vermogen om met anderen te spreken en hen te overtuigen, maar op toegang tot een model dat buiten de wereld van de meningen ligt. De filosoof‑koning is zogenaamd bij uitstek degene die via theoria de ware vorm van de ideale polis aanschouwt, en die vervolgens – als een beeldhouwer of architect – de wetten en instituties maakt die met dat idee overeenstemmen. Eerst is er de contemplatie van het model, dan de fabricatie van de stad, en pas daarna de praktijk van de burgers, die zich binnen die door anderen ontworpen orde bewegen.[13] Arendt merkt op dat deze platonische oplossing, ondanks alle historische breuken, het dominante denkschema van de politieke filosofie is gebleven. Plato, schrijft ze, ‘was de eerste om een blauwdruk te ontwerpen voor de creatie van politieke lichamen, en hij is de inspiratiebron gebleven voor alle latere utopieën’.[14] Margaret Canovan wijst er in haar inleiding bij The Human Condition op dat de hedendaagse politieke filosofie nog altijd in die valkuil terechtkomt: men blijft zoeken naar theoretische principes die zo rationeel overtuigend zijn dat alle toekomstige generaties ze zouden moeten accepteren – alsof men eenmaal voor altijd een ideaal ontwerp kan vinden dat de rommelige contingentie van concrete politieke strijd overbodig maakt.[15]

Die platonische restanten laten zich vandaag duidelijk voelen in het debat rond sociale media. Vaak lijkt de discussie gevangen tussen twee kampen. Aan de ene kant is er de school van destructie: sociale media hebben de publieke ruimte vernietigd, zijn verantwoordelijk voor polarisatie, desinformatie, het ‘einde van de politiek’ in de klassieke zin.[16] Aan de andere kant is er de school van restoratie: we moeten sociale media ‘herontwerpen’ zodat ze weer lijken op het oude ideaal van een redelijke, deliberatieve publieke sfeer – met betere moderatie, transparantere algoritmen en meer ‘verantwoorde’ ontwerpkeuzes. In beide verhalen rust een enorm gewicht op de techniek: als we de juiste architectuur bouwen, de juiste interfaces ontwerpen, de juiste limieten instellen, dan zal de publieke ruimte zich volgens plan herstellen. Precies daarin herhaalt zich wat Arendt al bij Plato bekritiseerde: politiek wordt gezien als maakwerk (poiesis), niet als iets wat zich afspeelt tussen mensen in hun spreken, handelen en conflict (praxis). Een publieke ruimte wordt dan voorgesteld als iets wat ontworpen kan worden zoals een machine of een gebouw: met een voldoende slim ontwerp valt het gedoe van onvoorspelbare meningen, conflicten en mislukkingen terug te dringen tot een beheersbaar minimum.

Wat daarmee ook uit het zicht verdwijnt, is de kwestie van verantwoordelijkheid in de zin van Arendt. Wanneer een crisis in de eerste plaats als een ontwerpprobleem verschijnt, als een falend platform, een toxische interface, een slecht afgesteld aanbevelingsalgoritme, dan verschuift de focus van oordelen, twijfelen en risico nemen naar optimaliseren, controleren en voorkomen. Oordelen maakt plaats voor best practices; politieke strijd maakt plaats voor ethics by design. Dit betekent niet dat ontwerp‑en reguleringsvragen onbelangrijk zouden zijn. Maar zolang we sociale media voornamelijk denken binnen dit platonische schema van politiek‑als‑ontwerp, lopen we het risico precies datgene te verliezen wat politiek volgens Arendt onderscheidt van de andere menselijke activiteiten van ‘arbeiden’ en ‘werken’: de mogelijkheid om in een gedeelde wereld te verschijnen, te handelen zonder garanties, te reageren op onvoorziene gebeurtenissen en samen nieuwe beginpunten te leggen. In de context van een crisis rond sociale media wordt de verleiding groot om terug te grijpen naar het vertrouwde comfort van blauwdrukken, protocollen en technical quick fixes. Wat nodig is, zo suggereert Arendts lezing van Plato, is niet alleen ontkomen aan de illusie dat we de politieke ruimte eindelijk onder controle kunnen krijgen, maar de moed om haar onvoorspelbaarheid en openheid opnieuw ernstig te nemen, ook, en juist, in de digitale gedaanten waarin zij zich vandaag aan jongeren voordoet.

 

Beschermen zonder af-schermenh

Om de kritiek van Arendt ernstig te nemen, hoeven we uit de voorgaande analyse niet te concluderen dat biopolitiek in haar geheel moet worden afgewezen. Haar crisisanalyses zijn juist gericht tegen de reflex om crises als louter technische problemen voor experts te behandelen, niet tegen het feit dát politiek zich met leven en kwetsbaarheid bezighoudt. In ‘The Crisis in Education’ schrijft ze dat een crisis, precies omdat zij façades wegscheurt en vooroordelen blootlegt, de kans biedt ‘om te verkennen en te onderzoeken wat aan het licht is gekomen over de kern van de zaak, wat dat ook moge zijn’.[17] Een crisis wordt pas een ramp wanneer we erop reageren met vooraf gemaakte oordelen: dan verscherpt het de crisis en laten we de kans op werkelijk oordeel en begrip liggen. In recente sociale mediadebatten zien we precies dat gevaar. Het begrippenapparaat van ‘toxische apps’, ‘dopaminetanks’ en ‘zieke generaties’ functioneert als een nieuw soort vooroordeel: een prefab antwoord dat de crisis reduceert tot een gebrek aan regels zoals een leeftijdsgrens. De vraag wordt dan: hoe dichten ‘we het ‘gat’ om controle te herwinnen?’, in plaats van: ‘wat zegt deze crisis over de manier waarop wij jongeren en digitale ruimtes überhaupt begrijpen?’

Als de wortel van de verantwoordelijkheidcrisis ligt in de biopolitieke transformatie van politiek zelf, ligt nostalgie voor een ‘pre‑biopolitieke’ politiek voor de hand: een politiek waarin gezondheid en overleven weer secundair zouden zijn. Maar Arendt geeft weinig steun voor zo’n vlucht. In een wereld van pandemieën, klimaatverandering en sociale zekerheid zijn politieke beslissingen onvermijdelijk ook beslissingen over de voorwaarden van biologisch en sociaal voortbestaan. De vraag is dus niet of we het ‘leven’ een rol geven in de politiek, maar hoe. Haar latere reflecties op ‘denken zonder leuningen’ (thinking without a banister) na het totalitarisme liggen dichter bij wat zij ‘verzoening’ (Versöhnung, reconciliation) noemt dan bij verwerping: niet de feiten van onze wereld wegwensen, maar ze onder ogen zien en beoordelen.[18] Dat geldt ook voor technologische, statistische en biologische bemiddelingen: beslissend is of ze ruimtes van verschijnen en oordeel afsluiten, of kunnen worden geheroriënteerd om die te ondersteunen.

Hier opent zich de ruimte voor een ‘affirmatieve biopolitiek’. In de lijn van de Italiaanse filosoof Roberto Esposito – die zelf in het verlengde van Arendts politieke theorie werkt – kunnen we zeggen: het gaat er niet om biopolitiek af te schaffen, maar om het verschil te markeren tussen een immunitaire en een affirmatieve vorm.[19] Immunitaire biopolitiek beschrijft de wijze waarop samenlevingen zich beschermen: via selectieve uitsluiting, juridische afscherming, anticiperende verdediging. Zonder enige immuniteit is geen gemeenschap te handhaven; zonder basisbescherming zou de ruimte van handelen permanent onder vuur liggen. Immuniteit wordt echter destructief wanneer bescherming verwordt tot af-scherming en isolatie. Affirmatieve biopolitiek betekent dan: leven beschermen op manieren die tegelijk de voorwaarden van een gemeenschappelijke wereld – pluraliteit, zichtbaarheid, contestatie – intact houden.

Wat zou zo’n affirmatieve biopolitiek betekenen voor sociale mediabeleid? Ten eerste vraagt ze een andere uitgangsvraag. Niet: ‘Hoe beschermen we jongeren tegen sociale media?’, maar: ‘Hoe maken we het mogelijk dat zij in digitale publieke ruimtes handelen en leren oordelen?’ Bescherming is dan geen eindpunt, maar voorwaarde voor deelname. Dat impliceert dat we spreken over rechten op digitale veiligheid en lichamelijke en mentale integriteit, maar ook over rechten op zichtbaarheid, op politieke articulatie, op toegang tot informatie. Ten tweede vergt ze een andere institutionele organisatie. In plaats van dat sociale mediabeleid in hoofdzaak wordt beslist door volwassenen ‘in naam van’ kwetsbare jonge breinen, zouden jongeren zelf betrokken moeten worden in regelgeving en evaluatie. Denk aan jeugd- en scholierenraden die meeschrijven aan beleid, hoorzittingen waarin jongeren getuigen over hun online ervaringen, vaste momenten om maatregelen als een ban te herzien mét degenen die het meest getroffen worden. In arendtiaanse taal betekent dit: jongeren niet alleen als ‘objecten van zorg’ behandelen, maar als mede‑bewoners en handelende wezens in de wereld.

Wat hier uiteindelijke op het spel staat, is de vraag of we jongeren blijven benaderen als te beschermen objecten van biopolitiek beheer, of hen erkennen als mede‑bewoners van een gedeelde wereld die recht hebben op verschijnen, spreken en handelen. Als we sociale media uitsluitend begrijpen als toxische omgevingen die breinen beschadigen, dan ligt een logica van afsluiten en verbieden voor de hand; maar daarmee sluiten we niet alleen bepaalde risico’s uit, we sluiten tegelijk de werelden af waarin jongeren vandaag leren oordelen, verschil ervaren en politieke moed oefenen. Een affirmatieve benadering van biopolitiek, geïnspireerd door Arendt, nodigt uit om die reflex om te keren: niet minder zorg voor leven, maar andere zorg, die het leven van jongeren niet afschermt van de wereld, maar hen juist begeleidt bij het betreden en mede vernieuwen van die wereld. De uitdaging voor ons sociale mediabeleid – en des te meer voor het bredere onderwijsbeleid – is dan niet om digitale ruimtes zo veel mogelijk te neutraliseren, maar om haar zo in te richten dat ze jongeren toelaat om, met alle risico’s vandien, zich op een verantwoordelijke manier te leren verhouden tot die realiteit en tot mekaar – en om met hen, in plaats van over hen, te beslissen welke wereld we hen toevertrouwen.

 

 

[1] https://www.crikey.com.au/2025/12/08/teen-social-media-ban-teenagers-view/ . Geraadpleegd 25 maart 2026.

[2] Ibid.

[3] Doosie Morris, ‘“Everyone will miss the socialising – but it’s also a relief”: five young teens on Australia’s social media ban’, The Guardian, 6 december 2025, https://www.theguardian.com/australia-news/2025/dec/07/five-young-teens-on-australia-u16-social-media-ban.

[4] Zie ter illustratie: Gráinne Ní Aodha, ‘Government urged to restrict “toxic” social media algorithms’, BreakingNews.ie, 10 december 2025, https://www.breakingnews.ie/ireland/government-urged-to-restrict-toxic-social-media-algorithms-1840305.html; John Nash, ‘Follow Australia’s social media ban or scar generations’, The Times, 9 december 2025, https://www.thetimes.com/comment/columnists/article/follow-australias-social-media-ban-or-scar-generations-twk6btkl9; Candice L. Odgers, ‘The Great Rewiring: Is Social Media Really behind an Epidemic of Teenage Mental Illness?’, Nature 628, nr. 8006 (2024), blz. 29-30, https://doi.org/10.1038/d41586-024-00902-2; TOI World Desk, ‘“Behavioural cocaine”: Australia defends social media ban for kids; no TikTok, Instagram for under-16s’, The Times of India, 3 december 2025, https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/behavioural-cocaine-australia-defends-social-media-ban-for-kids-no-tiktok-instagram-for-under-16s/articleshow/125732662.cms.

[5] ‘Nothing, in my opinion, could be theoretically more dangerous than the tradition of organic thought in political matters’.

[6] ‘The sicker the patient is supposed to be, the more likely that the surgeon will have the last word’.

[7] Michel Foucault, Society Must Be Defended: Lectures at the College de France, 1975-76., onder redactie van Mauro Bertani en Alessandro Fontana, vertaald door David Macey, Penguin Modern Classics, Penguin Books, Londen, 2020.

[8] Giorgio Agamben, ‘Security and Terror’, vertaald door Carolin Emcke, Theory & Event 5, nr. 4 (2001), https://muse.jhu.edu/pub/1/article/32641.

[9] Elke Schwarz, ‘Prescription drones: On the techno-biopolitical regimes of contemporary “ethical killing”’, Security Dialogue 47, nr. 1 (2016), blz. 59-75, https://doi.org/10.1177/0967010615601388; Elke Schwarz, Death Machines: The Ethics of Violent Technologies, Manchester University Press, Manchester, 2019.

[10] : ‘None of the properties of creativity is adequately expressed in metaphors drawn from the life process’.

[11] Hannah Arendt, The Human Condition, Second edition, The University of Chicago Press, Chicago, 2018, blz. 220 e.v.

[12] Arendt, The Human Condition, 177 e.v.

[13] Arendt, The Human Condition, 227-28.

[14] : ‘Plato was the first to design a blueprint for the making of political bodies, and has remained the inspiration of all later utopias’.

[15] Canovan in Arendt, The Human Condition, xviii.

[16] Zie bijvoorbeeld Scott Timcke, Algorithms and the End of Politics: How Technology Shapes 21st-Century American Life, Bristol University Press, Bristol, 2021.

[17] Hannah Arendt, Between past and future: eight exercises in political thought, Penguin classics, Penguin Books, Londen, 2006, blz. 174: ’to explore and inquire into whatever has been laid bare of the essence of the matter’.

[18] Hannah Arendt, Essays in understanding, 1930-1954: formation, exile, and totalitarianism, onder redactie van Jerome Kohn, Schocken Books, New York, 2005, blz. 309; Hannah Arendt, Denktagebuch: 1950 – 1973, 2. Aufl, onder redactie van Ursula Ludz en Ingeborg Nordmann, Piper Verlag, München, 2022, blz. 3.

[19] Roberto Esposito, Immunitas: The Protection and Negation of Life, Cambridge, Polity Press, 2011.

Hannah Arendt over denken als verzet in duistere...
Camus over mateloosheid als crisis van het mens-zijn
Beschermen zonder af-schermen
Albert Camus over revolte en gematigde burgerlijke ongehoorzaamheid
Crisis Zonder Oordeel
Besluit: Van ik naar wij