Arendt en Camus als inspiratiebronnen voor de UCSIA-Solidariteitsacademie
Johanna Greiß en Erik De Bom
We leven in een tijd waarin crises niet langer uitzonderingen zijn, maar de fundamenten van onze samenleving aantasten. De democratie wankelt onder de druk van autoritaire tendensen en extremisme. Nationalistische en populistische bewegingen winnen terrein. Waarheid wordt steeds vaker ondermijnd, terwijl publieke debatten worden vergiftigd en overspoeld door desinformatie en polarisatie. Daarbovenop komt een existentiële crisis: de klimaatverandering bedreigt niet alleen onze planeet, maar zet het leven zelf onder steeds grotere druk. Tot slot hebben we als samenleving ook af te rekenen met zogenaamde wicked problems: immense uitdagingen waarop geen eenvoudige, laat staan eenduidige beleidsplannen een antwoord kunnen bieden. Denk maar aan de digitalisering en de daarmee verbonden risico’s voor sociale inclusie en de arbeidsmarktpositie van mensen die niet meekunnen, of de vergrijzing met haar druk op sociale systemen en kwetsbare groepen.
Het samenspel van deze breuklijnen die elkaar op de koop toe nog versterken, zorgt ervoor dat velen van ons zich onzeker, verward, machteloos en eenzaam voelen. Wat gebeurt er met ons als samenleving? Hoe kunnen we deze neerwaartse spiraal doorbreken en ons verzetten tegen destructieve krachten? Hoe kunnen we solidair blijven, in het bijzonder met wie kwetsbaar is, om samen een uitweg te vinden? Tegen deze achtergrond lanceerde het Universitair Centrum Sint-Ignatius Antwerpen (UCSIA) eind 2024 de UCSIA-Solidariteitsacademie: niet als een sluitend antwoord op deze vragen, maar als een plek waar mensen de ruimte vinden – fysiek en mentaal – om samen te kunnen denken, handelen en hoopvol bouwen aan een gedeelde wereld.
Het colloquium Denken als revolte in tijden van crises – Hannah Arendt en Albert Camus, waarop deze verzamelde bijdragen in Streven gebaseerd zijn, is een product van de UCSIA-Solidariteitsacademie. Maar meer nog is het er tegelijkertijd ook een voedingsbodem en inspiratiebron voor. In dit afsluitende essay kijken we vanuit het perspectief van UCSIA-Solidariteitsacademie terug op het colloquium en verkennen we hoe het denken van Arendt en Camus verder richting kan geven aan onze Solidariteitsacademie: welke aanknopingspunten herkennen wij hierin? Op welke manieren kunnen we ons verder laten uitdagen en inspireren door hun denken? Ook hopen we dat het belichten van de centrale elementen van onze Solidariteitsacademie in het licht van deze denkers nog andere middenveldinitiatieven kan inspireren en aansporen tot gezamenlijk denken en handelen.
Camus en de weg naar solidariteit
Veel van de crises waarmee we vandaag de dag worstelen zijn te begrijpen als eigentijdse uitingen van mateloosheid – wat voor Camus altijd ook een crisis van het mens-zijn impliceert, zoals Jozef Waanders in zijn bijdrage beschrijft. Overmatige groei, ongeremde macht, ecologische roofbouw en extreme ongelijkheid ondermijnen niet alleen de wereld maar ook de menselijke waardigheid. Herbezinning is daarom urgenter dan ooit: niet alleen omdat onze planeet duidelijke grenzen stelt, maar ook omdat we onze wereld en democratie met anderen delen. In een tijd waarin internationale verhoudingen en onze samenleving sterk gepolariseerd zijn, is het goed te beseffen dat samenleven alleen lukt wanneer we bereid zijn onszelf te begrenzen en met terughoudendheid naar anderen te kijken.
Deze analyse resoneert sterk met de doelstellingen van de UCSIA-Solidariteitsacademie die expliciet werkt rond planetaire grenzen, klimaatverandering en rechtvaardige transitie. Camus pleit voor een ‘héroïsme de la mesure’; zo beklemtoont de academie dat een rechtvaardige transitie een ethiek van begrenzing vereist: oog voor de eindigheid van de planeet, aandacht voor kwetsbaren en het besef dat sociale en ecologische rechtvaardigheid onlosmakelijk verbonden zijn. De academie wil bijdragen aan het bouwen van een rechtvaardigere en duurzamere samenleving in een tijd waarin de grote verhalen zijn opgedroogd en individualisering en polarisatie toenemen. Zij biedt een gemeenschappelijke denk- en werkplaats waarin mensen opnieuw betekenis kunnen scheppen voor hun handelen in een complexe wereld. Via participatieve werkvormen en interdisciplinaire reflectie wil zij een ruimte bieden om precies die matiging te oefenen – niet als passiviteit, maar, zoals Camus het zou suggereren, als bewuste keuze voor duurzame en niet-destructieve vormen van maatschappelijk handelen.
Camus pleit voor een gematigd en geweldloos verzet dat de menselijke waardigheid centraal stelt. De UCSIA-Solidariteitsacademie belichaamt precies deze houding in haar methoden: zij is geen revolutionair centrum maar een reflectieve en verbindende ruimte waar verschillen niet worden uitvergroot maar bespreekbaar gemaakt. Zij streeft ernaar om, in een gepolariseerde wereld, plaatsen te creëren waar participatief onderwijs, onderzoek en dienstverlening samenkomen. Door kunstbeleving, reflectiemomenten en co-creatie aan te bieden, oefent de academie een vorm van niet-dogmatisch verzet: kritisch maar menselijk, strijdbaar maar bescheiden, gericht op verandering maar zonder de menselijke maat te verliezen.
Voor Camus begint verzet met een ‘nee’ tegen onrecht, maar draagt het tegelijk een ‘ja’ in zich – een erkenning van de waardigheid van de ander. In zijn beroemde formulering ‘Ik kom in opstand, dus wij zijn’ komt dit ten volle tot uitdrukking: opstand is geen nihilistische vernietiging, en nooit een louter individuele daad, maar een beweging die mensen in solidariteit tot elkaar brengt. Bernard Hubeau illustreert dit in zijn bijdrage met het voorbeeld van Grootouders voor het Klimaat. Hun missie richt zich op drie kernopdrachten: het sensibiliseren van leeftijdsgenoten en de brede samenleving, het krachtig oproepen tot een ambitieus klimaatbeleid en het stimuleren van actieve burgerparticipatie via diverse acties en initiatieven. Iedereen moet kunnen deelnemen aan de strijd tegen klimaatverandering, zonder dat kwetsbare groepen daarbij extra worden benadeeld.
De gedachte dat verzet geen eenzame en destructieve impuls moet zijn maar integendeel een solidair gedragen en constructieve beweging, sluit nauw aan bij het streven van de UCSIA-Solidariteitsacademie. Zij wil initiatieven ondersteunen die zich inzetten tegen armoede, sociale uitsluiting, migratieongelijkheid en ecologische ontwrichting, en die ervan uitgaan dat sociale actie ontstaat waar mensen elkaars kwetsbaarheid erkennen en gedeelde verantwoordelijkheid opnemen. Daarom zet de UCSIA-Solidariteitsacademie sterk in op lokale initiatieven en kleinschalige sociale innovatie. Daarom ook dat ze zoveel waarde hecht aan de ervaringsgerichte pedagogie van service-learning waarbij studenten een sociaal engagement opnemen, daarover reflecteren en zo op persoonlijk, vakinhoudelijk en sociaal-maatschappelijk vlak bijleren.
De UCSIA-Solidariteitsacademie ziet precies in dat kleine handelen vaak de kiem voor structurele vernieuwing. De academie streeft er daarom naar vanuit concrete praktijken te werken – buurtprojecten, sociale organisaties, kleinschalige klimaatacties – en ziet deze als laboratoria waarin nieuwe vormen van solidariteit kunnen groeien. Ook hierin is zij geïnspireerd door Camus, die pleit voor de bescheiden, volgehouden en alledaagse daden van menselijkheid waarmee we in onze directe omgeving een verschil kunnen maken. De grote maatschappelijke uitdagingen mogen dan misschien niet volledig op te lossen zijn, dat is nooit een reden om niet te handelen. Het maakt van solidariteit ook geen abstract ideaal, maar een dagelijks engagement.
Arendt en de publieke ruimte: denken, oordelen en handelen
Waar Camus vooral de ethiek van begrenzing en solidariteit benadrukt, helpt Hannah Arendt ons om crisis te begrijpen als een moment van denken, oordelen en handelen. In haar bijdrage beschrijft An Dufraing dat Arendt crisis ziet als het moment waarop overgeleverde antwoorden hun betekenis verliezen, waardoor we terugvallen op ons eigen denken, oordelen en handelen. Terwijl het moderne crisisbegrip vaak de verantwoordelijkheid bij mensen wegneemt, biedt Arendt een visie die ons opnieuw actief maakt. Denken vormt de eerste stap, want het is een vorm van verzet tegen de vanzelfsprekendheid van overgeleverde antwoorden. Maar denken alleen volstaat niet. Het politieke begint pas wanneer we oordelen én vervolgens handelen en spreken. Alleen door samen te spreken en te handelen kunnen we de gemeenschappelijke wereld die door de crisis is aangetast opnieuw opbouwen.
Zoals Anthony Longo in zijn bijdrage benadrukt, bepaalt het begrippenkader waarmee we een crisis duiden al in sterke mate welke vormen van denken, oordelen en handelen mogelijk blijven: wanneer crises te snel worden herleid tot technische of medische problemen, dreigt precies de politieke ruimte waarin mensen gezamenlijk kunnen spreken en handelen onzichtbaar te worden.
In een tijd van polycrisis – klimaatontwrichting, groeiende ongelijkheid en polarisatie – streeft de UCSIA-Solidariteitsacademie ernaar ruimtes te creëren waar participatief onderwijs, onderzoek en maatschappelijke betrokkenheid samenkomen, zodat crisis niet verlamt maar juist een leer- en handelingskans wordt. Door te voorzien in plaatsen van uitwisseling, debat, verbeelding en samenwerking – met een fysieke plek in het UCSIA-huis – wil de academie een cultuur bevorderen waarin mensen leren spreken, luisteren, zichtbaar worden en verantwoordelijkheid opnemen. In lijn met de visie van Arendt wil de academie momenten van publiek denken en gezamenlijk oordelen stimuleren – via studie, discussie, reflectie en samenwerking met diverse actoren.
Een centraal begrip bij Arendt is nataliteit – het vermogen om opnieuw te beginnen. Dat ‘nieuwe beginnen’ vormt ook een rode draad in de werking van de UCSIA-Solidariteitsacademie: alternatieve toekomsten creëren, actief bijdragen aan maatschappelijke vernieuwing en studenten vormen tot change agents van een rechtvaardige transitie.
Het draaipunt van het politiek denken van Arendt is pluraliteit: omdat mensen radicaal van elkaar verschillen, kan politiek alleen ontstaan in het tussengebied van die verschillen. Beslissend daarbij is dat deze verschillen niet verborgen blijven, maar kunnen verschijnen in een publieke ruimte waar zij zichtbaar, hoorbaar en bespreekbaar worden. De publieke sfeer vormt bij Arendt precies die plek waar uiteenlopende perspectieven elkaar kunnen ontmoeten en in dialoog kunnen gaan, zonder dat één daarvan de maat van de anderen wordt. De interactie van mensen met verschillende overtuigingen bevordert het wederzijds begrip en versterkt zo het sociale weefsel. Op een dieperliggend niveau is deze verbinding met elkaar om nog een andere reden belangwekkend. In de publieke ruimte verbindt men zich niet alleen met elkaar maar ook met de wereld. Het is een manier om betrokken te zijn op de wereld en de relatie tot die wereld steeds weer te realiseren. Met andere woorden: de pluraliteit in de publieke ruimte is ook een antidotum tegen een gevaarlijke vorm van wereldloosheid. Het gevaar hiervoor is geenszins irreëel: wanneer mensen zich te ver onttrekken aan de gedeelde wereld, riskeren ze in een tunnelvisie terecht te komen en het contact met de werkelijkheid te verliezen.
De UCSIA-Solidariteitsacademie sluit hierbij aan door praktijken te willen ontwikkelen waarin deelnemers leren representatief te oordelen – de wereld ook vanuit het standpunt van anderen mee te denken. Door bewust te streven naar een publieke leer‑ en reflectieruimte, waarin burgers, studenten, organisaties en andere actoren samenkomen, wil de academie een klimaat scheppen waarin pluraliteit niet enkel wordt getolereerd, maar productief wordt gemaakt: als bron van gedeelde inzichten, verantwoordelijkheid en wereldbouwend handelen.
In tijden van crisis, wanneer waarden als menselijkheid en pluraliteit onder druk staan, is het volgens Geert Van Eekert essentieel dat we niet gedachteloos meegaan met de stroom. We moeten juist contact houden met de ervaring van perplexiteit – het besef dat iets fundamenteel botst met onze waarden. Van Eekert benadrukt dat Arendt ons leert, in de geest van Socrates, deze verwarring ernstig te nemen én met elkaar te delen. UCSIA wil hieraan bijdragen door een vrijplaats te bieden waar mensen deze perplexiteit kunnen uitspreken en samen kunnen verkennen. Via de Solidariteitsacademie wil UCSIA een verschuiving van ik naar wij bevorderen die niet ideologisch of gewelddadig is, maar voortkomt uit gedeelde zorg voor de wereld.
De fysieke en mentale ruimte van de UCSIA-Solidariteitsacademie kan in die zin worden opgevat als een plek gedragen door een sensus communis – een broedplaats van solidaire revolte, waar het ‘nee’ tegen onrecht en het ‘ja’ tegen menselijke waardigheid elkaar niet uitsluiten maar juist wederzijds mogelijk maken. Solidariteit, die vaak ontstaat vanuit gedeeld lijden, reikt daarbij voor Camus en Arendt verder dan medelijden: ze steunt op een gemeenschappelijk gevoel van rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid. Vanuit die blik kan de UCSIA-Solidariteitsacademie crises benaderen als kansen om solidariteit binnen gemeenschappen te verdiepen en te versterken. Crises zijn dus allerminst een eindpunt en geen reden tot verlammende wanhoop, maar dragen net de potentie in zich van een krachtige impuls voor solidariteit, verzet en handelen.
