Op 14 maart jl. overleed de Duitse filosoof Jürgen Habermas (1929-2026). Met zijn heengaan verdwijnt een van de grote denkers van de twintigste eeuw. Onder het toeziend oog van Theodor Adorno (1903-1969) groeide Habermas uit tot een toonaangevende stem binnen de wijsbegeerte. Met de publicatie van Theorie des kommunikativen Handelns (1981) drukte hij definitief zijn stempel, niet alleen op de filosofie maar ook op de humane en sociale wetenschappen. Talloze lichtingen humane en sociale wetenschappers werden opgeleid met de communicatietheorie van Habermas en de maatschappijkritiek die daaruit voortvloeide. Zodoende oversteeg zijn denken de academische wereld en vond ook zijn weg naar de praktijk. Hieraan droeg Habermas ook zelf bij door actief deel te nemen aan het maatschappelijk debat, waarin hij zich consequent opwierp als pleitbezorger van de democratie.
De dood van Habermas heeft daardoor iets symbolisch. Het democratische model dat hij zo vurig verdedigde, staat alsmaar meer onder druk. Net zoals de rede die de hoeksteen van zijn denken vormt. Onder impuls van het huidige Amerikaanse regime, is brute machtspolitiek opnieuw het leidmotief geworden. Streven naar dialoog en het vinden van consensus worden als een teken van zwakte beschouwd. Deze logica trekt heel de wereld mee in een oneindige politieke strijd, die zich steeds vaker weer vertaalt in een militaire. Habermas waarschuwde ervoor dat deze machtspolitiek niet alleen chaos brengt in de wereld, maar ook en vooral het democratisch bestel aantast. Zijn waarschuwing viel in toenemende mate in dovemansoren. Met gelatenheid wordt de liberale democratie vandaag omschreven als een ‘mislukt experiment’ (Verhofstadt) dat zal komen te verdwijnen (Runciman). Ondanks zijn fundamentele kritiek op de tekortkomingen van de democratie, bleef Habermas echter overtuigd van de democratische gedachte. In dat opzicht is zijn stem vandaag nog altijd belangrijk, misschien zelfs belangrijker dan voorheen.
In meerdere opzichten was Habermas een klassiek filosoof. In tegenstelling tot de laatmoderne denkers die wezen op het onbewuste en irrationale karakter van de condition humaine, hield Habermas vast aan de redelijkheid als meest kenmerkende eigenschap van de mens. Hij verzette zich tegen een samenleving die gedijt op onderbuikgevoelens en rauwe emoties. Enkel het pad van de rede kan leiden tot een maatschappij waarin elk individu tot zijn recht komt en kan rekenen op een gelijkwaardige behandeling. Habermas liet dit Verlichtingsideaal niet los en was erop gericht om bij te dragen tot zijn verwerkelijking (Der philosophische Diskurs der Moderne: Zwölf Vorlesungen). Hij zwoer ook bij de werkinstrumenten van de Verlichtingsdenkers: de kritische rede en het publiek debat.
Al was Habermas niet blind voor de schaduwzijde voor het project van de Verlichting. In navolging van Horkheimer (1895-1973) en zijn mentor Adorno, erkende hij dat redelijkheid die ten dienste staat van een systeem (een overheid, een bureaucratie, een economie, …) de waardigheid van de mens eerder zal bedreigen dan beschermen (Dialektik der Aufklärung). Het was de compromisloze verdediging van deze overtuiging die leidde tot een van de meest bekende conflicten in de hedendaagse wijsbegeerte. Nadat filosoof Peter Sloterdijk (°1947) in 1999 een lans brak om biotechnologische mogelijkheden (bijvoorbeeld door genetische manipulatie) actief aan te wenden om de mens te optimaliseren (Regeln für den Menschenpark: Ein Antwortschreiben zu Heideggers Brief über den Humanismus), ging Habermas volop in het verweer. De kern van dat verweer luidde dat de manipulatie van toekomstig leven, de individuele vrijheid aantast en de onderlinge gelijkheid tenietdoet (Die Zukunft der menschlichen Natur. Auf dem Weg zu einer liberalen Eugenik?). De argumenten van Habermas hebben nog niets aan actualiteitswaarde ingeboet.
Toch was Habermas ervan overtuigd dat de rede de beste bescherming bood van de menselijke waardigheid. Alleen moet zij ten dienste staan van de mens. Habermas zag dit verwerkelijkt worden in het communicatieve. Door in open gesprek te gaan met elkaar wordt de gelijkwaardigheid van iedere gesprekspartner erkend. Authentieke communicatie streeft er bovendien naar om tot wederzijds begrip te komen (Theorie des kommunikativen Handelns). Andere belangen zijn onbeduidend. Deze onverschilligheid ten opzichte van externe belangen creëert een ‘machtsvrije’ relatie. In deze machtsvrije dialoog kan vervolgens worden gezocht naar een gemeenschappelijke grond die samenleven mogelijk maakt, met respect voor onderlinge verschillen. Habermas bepleitte ook maatschappelijk zulke (publieke) ruimtes, waar burgers ongedwongen met elkaar in gesprek kunnen treden en zo samen vorm kunnen geven aan hun samenleving.
Dit lijkt intussen een verre droom. Niet enkel de politiek wordt gegijzeld door emoties, maar ook het publieke debat wordt er alsmaar meer door aangevuurd. Dit wordt nog versterkt door het verdwijnen van publieke ontmoetingsruimten en de opkomst van technologie (in het bijzonder sociale media) die ieder individu opsluit in een bubbel van gelijkgezinden. Langzaamaan slijt het sociale weefsel en brokkelt de onderlinge solidariteit af. Het algemene belang wordt ervaren als een hindernis in het nastreven van het nationale belang of het eigen gelijk. Habermas begreep als geen ander dat dit niet enkel het samenleven onmogelijk maakt, maar uiteindelijk ook de (rechts)positie van de mens ondermijnt. Enkel door de menselijkheid te cultiveren in de ontmoeting met elkaar kunnen de politieke, economische en technologische machten die de mens willen instrumentalissen een halt worden toegeroepen. Nooit was er meer nood aan de stem van Habermas dan vandaag. Hopelijk mag zijn dood ertoe leiden dat zijn werk weer ter hand wordt genomen en vooral, opnieuw in praktijk gebracht.
