Waarheid is de eigenschap in overeenstemming te zijn met de feiten of de werkelijkheid. Waarheid wordt gewoonlijk gezien als het tegenovergestelde van leugen. Ons probleem is tegenwoordig dat leugens in politiek en godsdienst, en in medische misinformatie vaak worden aangeprezen als waarheid, terwijl degenen die in feite de waarheid spreken worden veroordeeld als gevaarlijke lastposten.
Terwijl ik sommige aantekeningen over ‘waarheid’ bekeek, trokken twee citaten mijn aandacht. Het eerste is van de Amerikaanse schrijver William Faulkner (1897- 1962): ‘Wees nooit bang je stem te verheffen voor eerlijkheid en waarheid en mededogen en tegen onrechtvaardigheid en leugens en hebzucht. Als iedereen overal op aarde dat zou doen, zou het de wereld veranderen’. Het andere citaat is van Hannah Arendt (1906 – 1975), de Duitse historicus en filosoof die geïnteresseerd raakte in hoe de meest schandelijke leugens een volk in hun politieke greep konden krijgen, vanaf het moment dat de leugens van de nazi’s over Joden en intellectuelen haar in 1933 wegjoegen uit Berlijn na haar arrestatie door de Gestapo.
Arendt schreef: ‘Het voortdurende liegen is er niet op gericht mensen een leugen te laten geloven, maar te verzekeren dat niemand nog iets gelooft. Een volk dat niet langer onderscheid kan maken tussen waarheid en leugens, kan geen onderscheid maken tussen goed en kwaad. Een dergelijk volk, beroofd van het vermogen te denken en te oordelen, is, zonder het te weten en te willen, volledig onderworpen aan de heerschappij van leugens. Met een dergelijk volk kan men doen wat men wil.’ Ik beveel ook het boek The Origins of Totalitarianism van Arendt aan. De meest recente uitgave verscheen, passend genoeg, in mei dit jaar.
Veeleer dan beslissingen te nemen over wat waar is en wat niet waar, nemen veel mensen tegenwoordig beslissingen over wat zij voelen dat waar is, of het meest waarschijnlijk. Het enge perspectief van gevoelens neemt de plaats in van een bedachtzaam onderzoek van de feitelijke werkelijkheid. In een email, bijvoorbeeld, vroeg ik een vriend of hij nog zo sterk achter de zittende president van de Verenigde Staten staat. Zijn antwoord was beleefd en kort: ‘Ik voel dat God hem heeft gezegend. Ik voel dat hij door God is uitverkoren om weer president te zijn. Ik vertrouw op mijn gevoel’.
Als mensen het vermogen verliezen, kritische waarnemers en kritische denkers te zijn, zijn zij niet in staat onderscheid te maken tussen bewezen waarheden en leugens. Dat wordt problematisch, want zij kunnen de ‘grote leugen’ niet herkennen.
‘De grote leugen’ is een vervalsing van de waarheid. Het was de propagandatechniek, oorspronkelijk bedacht door Adolf Hitler in zijn boek Mein Kampf uit 1925. Daarin schreef hij: ‘De grote massa’s mensen… zullen gemakkelijker het slachtoffer worden van een grote leugen dan van een kleine’. Hitler benadrukte dat als een bekende leugen regelmatig wordt herhaald en behandeld als waarheid, ‘de grote leugen’ veeleer als vanzelfsprekend wordt beschouwd dan kritisch onderzocht. De leugens van de Führer waren regelmatig en enorm.
De belangrijke vraag is: hoe weten we wat waar is en wat niet waar als we kijken naar het nieuws, naar gekozen functionarissen, luisteren naar religieuze leiders, of de sociale media gebruiken.
Afkomstig uit een familie van leraren, ben ik op onderwijs gericht Mijn grootvader van vaderszijde, ‘Alonzo’, was een onderwijzer uit Indiana. Als John Alonzo Dick heb ik niet alleen zijn naam geërfd, maar, belangrijker nog, zijn toewijding aan het onderwijs. Maar we hebben allemaal de verantwoordelijkheid te onderwijzen.
We moeten mensen helpen hun kritische vermogens te ontwikkelen. Dat is een wezenlijk deel van onderwijzen: aan te leren hoe waar te nemen en kritische vragen te stellen. Wat is de bron van de informatie? Is het een betrouwbare bron? Mensen die ‘fake nieuws’ en ‘alternatieve feiten’ verspreiden, maken soms webpagina’s, krantenverhalen of afbeeldingen met behulp van AI die er officieel uit zien, maar het niet zijn.
We moeten allemaal onwetendheid bestrijden. Als historicus en theoloog besefte ik lang geleden dat een groot aantal kerkleiders bijscholing nodig had over geschiedenis en Bijbelkennis. Zij mogen dan goede bedoelingen hebben, maar al te vaak is wat zij zeggen over kerkgeschiedenis of de interpretatie van de Bijbel eenvoudigweg achterhaald en niet waar.
Het wordt niet van ons verwacht dat we zelf alle antwoorden hebben. Zoekend naar de waarheid, kunnen we ons om advies wenden tot vertrouwde bronnen. Dat kan een vertrouwde mentor zijn, een goed geïnformeerde vriend, een publieke figuur met inzicht die wordt gerespecteerd om haar of zijn integriteit, of een gerenommeerd boek dat oorspronkelijk bronnenmateriaal gebruikt. Voetnoten met verwijzingen zijn belangrijk.
We moeten ons grote zorgen maken over het voortbestaan van de humaniora, waarvoor tegenwoordig geen fondsen zijn en die aan de kant worden geschoven. De humaniora verzekeren en behoeden hoe we de menselijke ervaring verwerken, vastleggen en begrijpen. We hebben literatuur, kunst, muziek en geschiedenis dringend nodig om waarlijk mens te zijn, en om te begrijpen wie we als mensen zijn. En, heel belangrijk, we hebben de humaniora nodig om het heilige, goddelijke te ervaren en ons ertoe te verhouden.
Op feiten gebaseerde kennis, de vaardigheden om kritisch te denken, historisch besef, en ankers in kunst, muziek en literatuur zijn wezenlijk voor het handhaven van het menselijk en menselijke makende leven en cultuur.
Welke nieuwsbronnen kan men vertrouwen? Een geloofwaardig nieuwsbericht omvat een verscheidenheid aan feiten, citaten van betrouwbare experts, officiële statistieken, of gedetailleerde en bevestigde ooggetuigenverslagen van mensen ter plaatse. Als die ontbreken, moet men de waarheid en juistheid van het verslag betwijfelen. Bevestigt het bewijsmateriaal dat iets zonder twijfel is gebeurd? Of zijn de feiten selectief gekozen en ‘verdraaid’ om een bepaald verzonnen standpunt te ondersteunen?
Uiteindelijk zullen mensen tot het besef komen dat de waarheid ontkennen de feiten niet verandert. Maar soms verloopt dit proces pijnlijk langzaam. Ik denk vaak aan de opmerking van Mahatma Gandhi (1869-1948), de Indiase jurist, anti-kolonialistische nationalist en politieke ethicus: ‘Als ik wanhoop, bedenk ik dat door de hele geschiedenis heen de weg van waarheid en liefde altijd heeft gewonnen. Er zijn tirannen en moordenaars geweest, en zij kunnen een tijd onoverwinnelijk lijken, maar ze vallen altijd. Denk daaraan – altijd.’
(vertaling: Herman Simissen)
Reageren? Mail naar jadleuven@gmail.com
John Alonzo Dick (*1943) bekleedde als derde the Chair for the Study of Religion and Values in American Society aan de KU Leuven. Hij is voormalig academisch decaan van het American College van de KU Leuven en hoogleraar. Hij publiceerde onder meer samen met K. Schelkens en J. Mettepenningen A Aggiornamento? Catholicism from Gregory XVI to Benedict XVI (Brill, Leiden en Boston, 2013). Recent verscheen zijn biografie Jean Jadot: Paul’s Man in Washington (Another Voice Publications 2021), over de Belgische bisschop Jean Jadot, van 1973 tot 1980 Apostolisch Afgevaardigde in de Verenigde Staten. In juni 2025 verscheen zijn boek Another Voice. Contemporary Theological & Ethical Reflections.
