Deze keer, nadenkend over hedendaags ‘christelijk’ nationalisme en ‘christelijke’ leiders, een korte historische overdenking van christendom en burgerlijk gezag.
In de oude Romeinse Republiek (ca. 508–27 v.Chr.) was de Pontifex Maximus de hogepriester in de staatsgodsdienst. Het woord pontifex is afgeleid van de Latijnse woorden ‘pons’ (brug) en ‘facere’ (maken), en betekent letterlijk ‘bruggenbouwer’. Deze titel werd gegeven aan de belangrijkste priester, de Pontifex Maximus: de grote bruggenbouwer tussen de Romeinse goden en de mensen.
Na de vestiging van het Romeinse keizerrijk werd Julius Caesar (100-44 v.Chr.) in 63 v.Chr. keizer en Pontifex Maximus, wat hem tot de belangrijkste hogepriester van de Romeinse staatsgodsdienst maakte. Maar toen Constantijn de Grote (ca. 280-337) de eerste ‘christelijke’ Romeinse keizer werd, in de vierde eeuw, begon de officiële godsdienst van het Romeinse Rijk te verschuiven naar het christendom. Constantijn riep het Concilie van Nicea in 325 bijeen, dat werd bijgewoond door ten minste tweehonderd bisschoppen, en hield er toezicht op. Dit concilie was de eerste van veel pogingen om consensus in de christelijke leiding te krijgen door een bijeenkomst die stond voor het hele christendom.
Constantijn gebruikte het christendom en christelijke bisschoppen in zijn keizerlijke uitoefening van macht, maar hij werd pas gedoopt op zijn sterfbed in mei 337. Tegenwoordig wordt hij nog altijd als heilige vereerd in het Oosterse christendom; maar of Constantijn een ‘echte’ christen was is onderwerp van een aanhoudend debat onder historici en geleerden. Terwijl Constantijn het christendom bevoorrechtte, en een belangrijke rol speelde in de opkomst ervan in het Romeinse Rijk, waren zijn handelingen en overtuigingen ingewikkeld, en niet altijd passend bij het traditionele christelijke geloof.
Hoe dan ook, de vierde eeuw bracht een belangrijke verandering in het denken over christendom en burgerlijke macht. De eeuw begon met de Romeinse Pontifex Maximus Galerius, keizer van 305 tot 311, die christenen martelde en vermoordde om de Romeinse goden te behagen en te paaien. De eeuw eindigde met Gratianus, keizer van 367 tot 383, die aan de bisschop van Rome in 360 de titel Pontifex Maximus gaf; en met Thedosius, keizer van 379 tot 395, die in 380 het Edict van Thessaloniki uitgaf dat het christendom vestigde als officiële staatsreligie van het rijk. De christenen begonnen daarna niet-christenen te martelen en vermoorden om God te behagen en te paaien door mensen te vernietigen die zij zagen als vijanden van God.
In de vijfde eeuw, toen het Westerse Romeinse Rijk in 476 viel, verschoven alle burgerlijke macht en gezag naar de handen van de pausen, en de pausen begonnen zich te kleden en gedragen als Romeinse keizers. Het geïnstitutionaliseerde christendom werd een militante godsdienst.
Een hoogtepunt in de macht van de pauselijke Pontifex Maximus zou zich voordoen met de Kruistochten, de reeks godsdienstoorlogen van de elfde tot de dertiende eeuw, begonnen, gesteund en soms geleid door de pauselijke Pontifex Maximus in Rome.
De laatste paus die de titel Pontifex Maximus gebruikte was paus Benedictus XVI, paus van 2005 tot zijn aftreden in 2013. Benedictus bootste de oude Romeinse keizerlijke stijl en gezag op grootse wijze na, met rode schoenen en zo. Benedictus was een autoritaire conservatief.
Paus Franciscus, die paus was van 2013 tot zijn dood in 2025, zwakte de pauselijke pracht en praal waarvan Benedictus en zijn illustere voorgangers zoveel hielden, sterk af. En nu wachten we af en bezien wat paus Leo XIV gaat doen.
Maar authentiek christendom gaat niet over macht en gezag over mensen. God is liefde, en christendom gaat over contact zoeken met mensen, vergeving bieden, oproepen tot groei en bekering. We tonen onze liefde voor God door te houden van de mensen om ons heen. Jezus was bepaald geen machtsbeluste manipulator van mannen en vrouwen. Hij oefende geen macht uit over mensen, maar gaf hun de kracht verantwoordelijkheid te nemen voor hun leven en dat van degenen rondom hen.
Vragen rond christendom en macht en gezag dringen zich tegenwoordig sterk aan ons op, in het bijzonder in de Verenigde Staten, omdat hedendaagse ‘christelijke’ nationalisten streven naar een Amerika waar alleen een kleine groep van witte, extreem rijke ‘christenen’ de vrijheid, burgerrechten en veiligheid geniet die iedereen verdient.
(vertaling: Herman Simissen)
Reageren? Mail naar jadleuven@gmail.com
John Alonzo Dick (*1943) bekleedde als derde the Chair for the Study of Religion and Values in American Society aan de KU Leuven. Hij is voormalig academisch decaan van het American College van de KU Leuven en hoogleraar. Hij publiceerde onder meer samen met K. Schelkens en J. Mettepenningen A Aggiornamento? Catholicism from Gregory XVI to Benedict XVI (Brill, Leiden en Boston, 2013). Recent verscheen zijn biografie Jean Jadot: Paul’s Man in Washington (Another Voice Publications 2021), over de Belgische bisschop Jean Jadot, van 1973 tot 1980 Apostolisch Afgevaardigde in de Verenigde Staten. In juni 2025 verscheen zijn boek Another Voice. Contemporary Theological & Ethical Reflections.
