Onderstaande tekst verscheen eerder dit jaar al op Streven Vrijplaats, maar brengen we met het oog op de actualiteit graag opnieuw onder de aandacht.
Over het fijngevoelige spel van acteur Ralf Fiennes, die als kardinaal-deken Thomas Lawrence de leiding heeft over de verkiezing van een nieuwe paus, zijn de recensenten van Conclave (2024) het wel eens. Ook de sublieme cameravoering krijgt lyrische reacties. De eensgezindheid vervliegt echter meteen wanneer de interpretaties en de waardering van de bijna twee uur durende film aan bod komen. Zelfs over de vraag of Conclave eigenlijk wel een duidelijk thema heeft, lopen de opvattingen uiteen. Regisseur Edward Berger, bekend van het oorlogsepos Im Westen nichts Neues (2022), heeft met zijn nieuwste productie in elk geval velen geraakt. Wat zegt het dat deze film zo verschillend geduid en gewaardeerd wordt?
Het verhaal
Na het overlijden van de paus wordt het proces in gang gezet om een nieuwe paus te kiezen. Wie sprak de paus als laatste? Heeft de paus in zijn laatste momenten nog een kardinaal ontslagen? Heeft hij een kardinaal benoemd in pectore, ‘in zijn hart’, een benoeming die nog niet naar buiten bekend is gemaakt?[1] Waarom heeft de paus kort voor zijn dood het ontslag van een kardinaal geweigerd die daarom zelf verzocht had? De antwoorden op deze vragen kunnen een beslissende invloed hebben op de pauskeuze. Hoe gaat de leider van het conclaaf, kardinaal-deken Thomas Laurence, met deze kwesties om? Hoe zorgt hij ervoor dat er op redelijke termijn een pauskeuze tot stand komt – de juiste pauskeuze?
De aanloop tot het conclaaf en het conclaaf zelf spelen zich af in een wat mysterieuze sfeer. De ingetogen, wat donkere kleurstelling, waartegen de bloedrode kardinaalsmantels en de hagelwitte stembriefjes helder afsteken, draagt aan de sfeer zeker bij. De stemrondes zelf vinden plaats zonder discussie. Daarbuiten wordt veel gesmoesd. In de nagenoeg verlaten, lange gangen van de Domus Sanctae Marthae, het verblijf van de kardinalen tijdens het conclaaf vlakbij de Sixtijnse kapel waar de stemmingen plaatsvinden, klinken de holle voetstappen van kardinalen op weg naar onderonsjes haast onheilspellend. Slechts tijdens de copieuze maaltijden, die door de zusters geserveerd worden, zien wij converserende kardinalen in een bredere context. Er is een begaafd regisseur als Berger voor nodig om de kijker zo lang ademloos mee te nemen in een zich langzaam ontwikkelend verhaal met zo weinig materiaal.
Kardinaal-deken Thomas Lawrence is met zijn aarzelende natuur (Thomas is de Bijbelse aartstwijfelaar) niet de meest voor de hand liggende leider van het conclaaf. Zijn plan was zich in een klooster terug te trekken om een eenvoudig leven te gaan leiden. Door de weigering van de paus hem ontslag te verlenen, ziet hij dit plan doorkruist. Ambities voor het pausschap heeft hij zelf dus niet – al laat zelfs hij zich op enig moment in een gesprek met een andere kardinaal verleiden om de naam die hij als paus zou kiezen te onthullen: Johannes (God is genadig). De weifelende kardinaal overweegt dan dat de vorige paus een bedoeling met hem moet hebben gehad. Hij besluit daarom de leiding die hem is toevertrouwd ook daadwerkelijk te nemen. Al snel komen enkele kandidaten bovendrijven. Geen van allen lukt het hen om een meerderheid achter zich te krijgen, ondanks de voortgaande stemronden. Hoe gaat Lawrence te werk? Weloverwogen zuivert hij kandidaten uit. Een overambitieuze, stemmen-kopende kardinaal valt af. Voor het risico van chantage is ook geen plaats. Dan blijven er toch nog kandidaten over. Hoe gaat de stemming uitpakken? En, doet het ertoe in de film wie de paus wordt?
Kerkpolitiek
Dat in Conclave het proces van een pauskeuze centraal staat, betekent niet dat iedereen in de film een religieus of kerkpolitiek thema ziet:[2] het politieke spel zou zich evengoed in een andere setting kunnen hebben afgespeeld. De Vaticaanse ambiance werkt inderdaad als een prachtige visuele context om de interpersoonlijke dynamiek rondom en de spanning van het proces van een verkiezing te schilderen. Die dynamiek en spanning worden bovendien verhoogd door de beslotenheid van het conclaaf en de afzondering van de deelnemers van communicatie met de buitenwereld. De ruimte vervult zo gezien mutatis mutandis de functie van het afgelegen landhuis als crime scene waar ook de dader gevonden moet worden. De oogverblindende beelden en de gestileerde bewegingen doen de rest. De uitwerking die dit alles in de film heeft gekregen, is nagenoeg perfect. In die zin heeft de film inderdaad genoeg aan zichzelf. De film is dan ook wel betiteld als ‘een thriller, een politieke bijna’.[3]
Toch is de kerkelijke dimensie geen bijzaak. De uiteindelijke keuze van de paus is relevant. Daar wordt het spannend. Bij de opening van het conclaaf roept kardinaal-deken Lawrence zijn medekardinalen spontaan op tot het toelaten van twijfel: zekerheid is de vijand is van eenheid en tolerantie. ‘Als er alleen zekerheid zou zijn en geen twijfel, zou er geen mysterie zijn.’ Hij spreekt zich uit voor een paus die ruimte laat voor twijfel. De oproep en hetgeen eruit volgt, worden gewantrouwd of zelfs verfoeid in zeer traditionele katholieke kring: de film zou waarheid en traditie inwisselen voor relativisme en de waan van de dag.[4] De rede van Lawrence wordt juist positief ontvangen in minder behoudende kerkelijke kring[5] en in buitenkerkelijke omgeving: een kerk van nu verdraagt zich niet met het vasthouden aan het verleden;[6] Lawrence zou oproepen tot radicale verbeeldingskracht en het verwerpen van flanken ten gunste van een positie in het midden.[7]
Is het werkelijk zo dat wij de film in dit frame moeten zien: is de film zo voorgeprogrammeerd dat traditionele waarheden het loodje leggen ten gunste van moreel relativisme of ten gunste van het gewoon meegaan met de moderne tijd? Doet de film inderdaad een oproep tot radicale verbeeldingskracht en het kiezen van middenposities? Ik meen van niet. Om te zien welke keus het college van kardinalen maakt, moeten wij nauwkeuriger kijken naar wat er tijdens het conclaaf gebeurt.
De Heilige Geest en kerkpolitiek
De Heilige Geest zorgt niet noodzakelijkerwijs voor een eenduidige uitslag in de eerste stemronde. Het feit dat de procedure bestaat uit een stemming – en wel uit zoveel stemmingen als nodig zijn om tot een uitkomst te leiden – vooronderstelt eenvoudigweg de mogelijkheid van uiteenlopende visies op wie de juiste persoon is voor het ambt. Wanneer de eerste stemming geen uitsluitsel geeft, volgt onvermijdelijk een heroverweging en treedt menselijkerwijze gesproken een fase van strategisch stemmen in. Dat – ook weer menselijkerwijze gesproken – overwegingen meespelen als doctrine, geografische herkomst, persoonseigenschappen en leiderschapstalenten is niet vreemd. Ook persoonlijke belangen en ambities zijn niet uit te sluiten. Het zichtbaar maken van richtingenstrijd die zich aftekent in het college van kardinalen is daarmee niet louter sensatiezucht en het proces van pauskeuze en de facties die ontstaan worden daarmee niet belachelijk gemaakt, al worden de uiteenlopende posities in de film enigszins gedramatiseerd.
In de loop van de stemronden kristalliseren stromingen zich uit: conservatieven, progressieven en geografische regio’s laten zich gelden. Ook primaire eigen belangenbehartiging lijkt succesvol te kunnen zijn.
Het is veelzeggend dat de niet-integere kandidaten afvallen. De conservatieve en de progressieve kandidaten blijven tot het laatst in beeld. Zo zijn zij te zien als legitieme – en in elk geval feitelijk voorkomende – visies binnen een grote en omvattende wereldkerk. Conclave maakt daarin geen keuze.
De Heilige Geest zorgt voor een onverwachte wending, niet door een keuze te forceren tussen progressief en conservatief of door met een ideale middenpositie op de proppen te komen. Het christelijk geloof is niet tot deze categorieën te reduceren. Evenmin worden aloude zekerheden of tradities uitgespeeld tegenover modern activisme of een oproep tot verbeelding. Onbuigzaamheid staat niet tegenover fantasie. De stelligheid waarmee al deze houdingen kunnen worden beleden, getuigt van menselijke hoogmoed. Ontzag in het aangezicht van het mysterie vraagt om een andere levenshouding: die van ootmoed, nederigheid. De twijfel die kardinaal-deken Lawrence bij de opening van het conclaaf bepleitte, komt in de pauskeuze naar voren in deze levensinstelling. Daarin ligt naar mijn overtuiging de kern van de film.
Nederigheid van hart betekent openstaan voor waarachtig intermenselijk contact en een oog voor het concrete van het hier en nu. In de waarde van nederigheid herkennen de kardinalen de inspiratie van hun oorspronkelijke roeping. De kunstgreep om binnen de grenzen van de katholieke leer de nieuwe paus een vrouwelijke dimensie mee te geven, is vergezocht en de nieuwe pausnaam Innocentius is wat aanmatigend … Conclave is daarmee niet minder betekenisvol of minder integer.
Reageren? Mail naar: Sophie.vanBijsterveld@ru.nl
Sophie van Bijsterveld is hoogleraar Religie, recht en samenleving aan de Radboud Universiteit.
[1] Een katholieke site waarop de film gerecenseerd is, wijst erop dat een benoeming ‘in pectore’ vervalt bij het overlijden van de paus als die niet tevoren bekend is gemaakt: https://catholicreview.org/movie-review-conclave/.
[2] https://www.filmtotaal.nl/recensie/22299.
[3] Daarbij lopen de waarderingen uiteen: bijvoorbeeld ‘ingetogen, spannende thriller’, (https://www.filmtotaal.nl/recensie/22299); een ‘meeslepende thriller’ (https://www.volkskrant.nl/films/edward-bergers-conclave-is-pure-pauspulp-in-de-bevredigendste-zin-van-het-woord~b9d9c48e/?referrer=https://www.google.com/); ‘amusant gekonkel’ (https://www.bnnvara.nl/varagids/artikelen/conclave-amusant-gekonkel-bij-pausverkiezing), pulp (https://www.rottentomatoes.com/m/conclave),; ‘a pretty thin and silly mystery’ (https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2024-10-24/conclave-review-ralph-fiennes-john-lithgow-stanley-tucci-vatican).
[4] https://www.npr.org/2024/10/25/nx-s1-5159886/conclave-review-vatican-pope-ralph-fiennes; https://catholicreview.org/movie-review-conclave/; https://www.catholic365.com/article/43944/conclave-movie-review.html.
[5] Een positieve waardering, zonder zich in de hierna volgende discussie te begeven: https://www.kn.nl/inspiratie/recensie/achter-de-schermen-bij-het-conclaaf/.
[6] https://www.nd.nl/opinie/opinie/1246860/diep-christelijke-film-over-pausverkiezing-houdt-de-kerk-een-.
[7] https://www.nrc.nl/nieuws/2024/11/14/pauspulp-conclave-laat-zien-koester-de-twijfel-a4873180.
