Op 28 november 2025 bracht het Vaticaan de volgende verklaring uit van paus Leo XIV: ‘We moeten het gebruik van godsdienst voor het rechtvaardigen van oorlog, geweld, of van enige vorm van fundamentalisme of fanatisme sterk afwijzen. In plaats daarvan moeten de paden van broederlijke ontmoeting, dialoog en samenwerking worden gevolgd’. Maar sinds het begin van 2026 heeft paus Leo te maken met een specifiek katholiek fundamentalistisch probleem.
In de eerste week van februari 2026 kondigde de in Zwitserland gevestigde katholieke fundamentalistische Broederschap St. Pius X het voornemen aan, bisschoppen te wijden zonder pauselijke goedkeuring.
In 1970 opgericht door de Franse aartsbisschop Marcel Lefebvre (1905–1991), kiest de Broederschap St. Pius X een anti-modernistische opstelling van voor het Tweede Vaticaans Concilie, strikt vasthoudend aan de Tridentijnse Latijnse Mis en de traditionele katholieke leer. In 1988 wijdde aartsbisschop Lefebvre vier bisschoppen zonder pauselijke goedkeuring, bewerend dat dit noodzakelijk was voor het voortbestaan van de traditie van de kerk. Het Vaticaan excommuniceerde Lefebvre en vier andere bisschoppen meteen. In de jaren na de excommunicatie in 1988 is de Broederschap St. Pius X blijven groeien, vertelde Nicole Winfeld voor de Religion News Service, op 19 februari 2026, met overal ter wereld scholen, parochies en seminaries. Momenteel zijn er 733 priesters, 264 seminaristen, 145 broeders, 88 oblaten en 250 zusters.
In de Verenigde Staten wordt het woord ‘fundamentalisme’, ten minste sinds het tweede decennium van de twintigste eeuw, opgevat als iets specifiek protestant, militant en Amerikaans. Weinig mensen beseffen echter dat er in de decennia na de Tweede Wereldoorlog een militante en sektarische ‘fundamentalistische’ beweging opkwam in het Amerikaanse rooms-katholicisme. Het centrum ervan was het St. Benedict Center in Cambridge, Massachusetts, in 1940 opgericht om het groeiende aantal katholieke studenten aan Harvard University en Radcliffe College te dienen.
Belangrijke veranderingen aan het St. Benedict Center volgden echter in 1943 toen Leonard Feeney, S.J. (1897–1978) begon als pastoor. Feeney was in de jaren 1930 eindredacteur geweest van het jezuïetentijdschrift America, maar gaf aan het St. Benedict Center opruiende toespraken die Robert F. Kennedy (1925–1968), destijds een bachelor student aan Harvard, ertoe brachten een brief te schrijven aan aartsbisschop Richard Cushing (1895-1970) van Boston waarin hij vroeg om zijn afzetting.
Feeney had in het sterk katholieke Boston verklaard dat hij ‘onze stad [wilde] ontdoen van elke laffe vrijzinnige katholiek, Joodse hond, protestante bruut, en 33e graads-vrijmetselaar die probeert de ziel uit goede katholieken te zuigen en het ware geloof voor dollars te verkopen’.
Feeney werd op 13 februari 1953 geëxcommuniceerd. Desondanks gaven hij en zijn volgelingen vorm aan het paradigma voor Amerikaans katholiek fundamentalisme als een anti-modern, reactionair en sektarisch streven dat sindsdien altijd is blijven bestaan.
Een nuttig boek over Amerikaans katholiek fundamentalisme is dat van pater Mark Massa, Catholic Fundamentalism in America (Oxford University Press, 2025). Massa, jezuïet en priester, is hoogleraar theologie aan Boston College en was negen jaar lang directeur van het Boisi Center for Religion and American Public Life. In het academisch jaar 2026–2027 zal hij visiting professor aan Fordham University zijn.
Massa beschrijft hoe Amerikaanse katholieke fundamentalisten reageerden op zowel de leerstellingen van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) als op de spanningen van de Amerikaanse pluralistische en wereldse cultuur. Net zoals hun protestante neven combineren katholieke fundamentalisten een sektarische opvatting van godsdienst met een agressieve anti-progressieve houding. Hun belangrijkste tegenstanders zijn niet protestanten of niet-gelovige Amerikanen, maar andere katholieken die hun extremistische opvattingen niet delen.
Net zoals protestante fundamentalisten hebben katholieke fundamentalisten politieke conservatieven gezocht en gevonden met wie zij gemene zaak kunnen maken over een aantal kwesties, zoals de plaats van vrouwen in de Amerikaanse cultuur, verzet tegen LHGTBQ+-mensen, het afwijzen van de waarde van pluralisme binnen de kerk en de bredere cultuur, en het afwijzen van het belang van samenwerken met niet-katholieken.
Hedendaagse katholieke fundamentalisten versmelten hun theologische en politieke doeleinden tot bewegingen die veel verder gaan dan enkel conservatisme. Hun fundamentalisme is een rigide, ideologische en vaak militante benadering die de terugkeer eist naar een denkbeeldig zuivere, letterlijke interpretatie van grondteksten of opvattingen.
Zij gaan alleen af op bronnen die het met hen eens zijn. Hun hersenen zijn gestopt met vragen. Zij denken niet langer zelf. Zij gehoorzamen hun fundamentalistische leiders, en hebben geen enkele empathie voor iemand buiten hun groep.
Conservatisme koestert veelal traditie, erfgoed en ‘de manier waarop we dat vroeger deden’ als een leidend, maar soms buigzaam kader. Fundamentalisme gaat verder door vast te houden aan een strikte letterlijkheid en onfeilbaarheid van heilige teksten, en door moderne wetenschappelijke en contextuele interpretaties af te wijzen. Fundamentalisme is gevaarlijk omdat het extremisme, vrouwenhaat en geweld voedt, en democratische waarden en de maatschappelijke samenhang bedreigt.
Fundamentalisten zien de moderne democratische cultuur als verderfelijk, en die moet worden vervangen door hun specifieke, vaak archaïsche ideologie. Terwijl conservatieven kunnen werken binnen democratische, pluralistische kaders en compromissen aanvaarden, zien fundamentalisten een compromis als karakterzwakheid of zonde. Fundamentalisten kiezen en herinterpreteren bepaalde specifieke tradities uit het verleden om een gevoel van bescherming tegen maatschappelijke verandering te bieden. Maar in werkelijkheid willen zij de maatschappij volledig beheersen, daarbij inbegrepen de politiek, cultuur, economie, en het gezinsleven. Zij nemen vaak een strijdlustige ‘oorlogsachtige’ houding aan tegenover tegenovergestelde opvattingen, ‘zij tegen ons’, en zien ‘hen’ als verraderlijk.
Fundamentalisten in de huidige Amerikaanse regering bijvoorbeeld hebben de ‘grote vervangingstheorie’ omarmd die oorspronkelijk in de late jaren 1990 naar voren werd gebracht door de Franse schrijver Renaud Camus (*1946), en die in toenemende mate gangbaar wordt in de huidige Republikeinse Partij. De ‘grote vervangingstheorie’ beweert dat bruine en zwarte migratie de ‘westerse beschaving’ vernietigt. Zij stelt dat dergelijke migratie een halt moet worden toegeroepen, en dat bruine en zwarte mensen moeten worden verwijderd opdat witte christenen de samenleving kunnen domineren en traditionele godsdienstige en patriarchale hiërarchieën kunnen versterken. Deze ‘christenen’ negeren uiteraard het historische feit dat Jezus van Nazareth zeker geen Europeaan met een witte huid was, maar een Jood uit het Midden-Oosten met een bruine huid.
In de zittende Amerikaanse regering zijn hedendaagse naar het fundamentalisme neigende katholieken actief. Zes van de negen rechters in het Amerikaanse Hooggerechtshof, met een conservatieve meerderheid, zijn katholiek. Individuen en groepen die in verband worden gebracht met fundamentalistisch katholicisme behoren tot de belangrijkste opstellers en aanhangers van Project 2025. De architect van Project 2025, de voorzitter van de Heritage Foundation, heeft nauwe banden met de uiterst rechtse fundamentalistische katholieke beweging Opus Dei, die sterk groeide en bloeide gedurende de zesenzestig jaar van de dictatuur van Franco (1892-1975) in Spanje.
Ik herinner me duidelijk wat de bekroonde journalist en columnist Heidi Schlumpf op 7 november 2025 schreef in America magazine: ‘Dat de Verenigde Staten nu een explosieve groei zien van katholieke fundamentalistische bewegingen is meer dan een beetje zorgelijk, niet enkel voor de kerk maar voor het land, als katholieken samengaan met groepen en individuen die een christelijk nationalisme voorstaan. Het is duidelijk dat katholiek fundamentalisme, met zijn ingebakken vechtlust, een ernstige dreiging vormt, in het bijzonder in tijden van opkomend ideologisch geweld. De oplossingen voor deze bredere maatschappelijke kwesties zijn niet eenvoudig, maar het begrijpen van deze godsdienstige wortels en verbanden is wezenlijk’.
Kritieke tijden, Maar ik ben niet pessimistisch. We moeten constructief omgaan met katholiek fundamentalisme, door de dialoog te voeden in plaats van het vijandige debat, door ons te richten op liefdadigheid, en door een genuanceerder begrip van de katholieke traditie te bieden.
We moeten goed onderwijs bevorderen, en kritisch denken aanmoedigen, en mensen helpen te begrijpen dat angst voor vragen en verandering kan leiden tot verstarring, terwijl het ware geloof veelal het worstelen met ingewikkelde vragen inhoudt.
(vertaling: Herman Simissen)
Reageren? Mail naar jadleuven@gmail.com
John Alonzo Dick (*1943) bekleedde als derde the Chair for the Study of Religion and Values in American Society aan de KU Leuven. Hij is voormalig academisch decaan van het American College van de KU Leuven en hoogleraar. Hij publiceerde onder meer samen met K. Schelkens en J. Mettepenningen A Aggiornamento? Catholicism from Gregory XVI to Benedict XVI (Brill, Leiden en Boston, 2013). Recent verscheen zijn biografie Jean Jadot: Paul’s Man in Washington (Another Voice Publications 2021), over de Belgische bisschop Jean Jadot, van 1973 tot 1980 Apostolisch Afgevaardigde in de Verenigde Staten. In juni 2025 verscheen zijn boek Another Voice. Contemporary Theological & Ethical Reflections.
