Heeft Nietzsche zich vergist of hebben wij allen, vanuit verschillende invalshoeken, zijn provocatieve uitspraak verkeerd begrepen? Erik de Smet, een historicus en antropoloog die al sinds 2000 als journalist is verbonden aan de katholieke uitgeverij Otheo en het weekblad Kerk & Leven, maakt het ons in zijn boek God is minder dood dan we zeggen niet gemakkelijker: enerzijds geeft hij vanaf het begin van het boek toe dat de traditionele Kerk die nog jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog uitdrukkelijk aanwezig was in het publieke en private leven van veel West-Europese landen, lange tijd ogenschijnlijk aan het verdwijnen was. Men kan de dalende cijfers over bijvoorbeeld het aantal kerkbezoekers en het aantal kerkelijke huwelijken niet ontkennen, of men kan zich afvragen in hoeverre de Kerk als instituut nog kan doorwegen in debatten over euthanasie of homoseksualiteit of, nog sterker, de vraag stellen hoe trouw de zelfverklaarde christelijke partijen en organisaties die in veel Europese landen generaties lang de lijnen bepaalden, zich nog aan die kerkelijke richtlijnen houden. Erik de Smet verlegt het debat echter terecht naar andere uitingen van de katholieke en/of christelijke geloofsovertuiging die in sommige gevallen de traditionele doctrine en praktijk raken of ermee verwant zijn, maar er zeker niet door worden bepaald. De Franse filosoof Michel Foucault beweerde dat het toenemende succes van de ontelbare therapieprogramma’s in zekere zin als de opvolging of zelfs vervanging van de kerkelijke biecht moeten worden beschouwd, ook al vind ik het lastig de traditionele biechtvader als een voorloper te zien van de vaak briljante of in elk geval media-georiënteerde richtinggevende goeroe. Maar men kan niet ontkennen dat beide geestelijke leidersfiguren voorzien in een stijgende behoefte aan steun en vertrouwen, nu de klassieke rituelen steeds minder mensen kunnen aanspreken.
In navolging van de Zwitserse theoloog Hans Küng onderscheidt De Smet vier paradigma’s:
– Het hellenistisch-joodse van vaders en martelaren (33-313)
– Het middeleeuwse van monniken en vorsten (313 – ca. 1500)
– Het contrareformatorisch/reformatorische van burgers en priesters/dominees (vanaf de zestiende eeuw)
– Het post-christelijke van een klein volk Gods met bisschoppen als centrale figuren (vanaf het einde van de twintigste eeuw)
Vandaag ligt de nadruk nog steeds op ‘een afrekening met het kerkinstituut van de voorbije twee eeuwen’.
In het tweede deel van het boek, dat zich vooral concentreert op het christendom in het Europa van vandaag, speurt de antropoloog en journalist De Smet naar tekenen van heropleving van het katholicisme. Het is dus een verhaal dat zowel wetenschappelijk objectief als geëngageerd christelijk wil zijn, als een getuigenis van zijn eigen ervaring én een uitnodiging aan anderen die dit verhaal zou kunnen aanspreken. Wanneer we ons minder exclusief op West-Europa concentreren ervaren we een reeks vernieuwingen die hij ‘tradismatisch’ (van ‘traditie’ en ‘charismatisch’) noemt, zoals bijvoorbeeld de evangelische jongerenavonden, pentacostale vieringen, de neo-monastieke gemeenschappen en zelfs het stijgende aantal bedevaarten. De auteur geeft toe dat het beeld ambigu blijft, omdat deze trend gedeeltelijk ook kan worden verklaard als uiting van het gemeenschapsgevoel dat zoveel festivals en massabijeenkomsten kenmerkt. In ieder geval hebben we het einde van de contrareformatorische beleving van het christendom beleefd, ook al zullen een klein aantal neoconservatieve (integralistische) groepen heftig en vaak emotioneel tegen deze diagnose protesteren.
Omdat de auteur zijn historisch overzicht en zijn analyses van de diverse hedendaagse vernieuwingen zowel wetenschappelijk als journalistiek leesbaar presenteert is dit korte boek een uitstekende inleiding in de ontwikkelingen van de Kerk, ook in Europa vandaag. Waarschijnlijk omdat ik mijn overgang naar een marxistische benadering en praktijk net op het moment heb beleefd, toen de officiële Kerk duidelijk afstand nam van bewegingen als die van de priester-arbeiders in Frankrijk, Italië en Latijns-Amerika vind ik het wel jammer dat deze beweging in zijn essay enigszins onderbelicht blijft, terwijl ik dit net als een voorzetting van de evangelische boodschap met andere middelen beschouwde en nog steeds beschouw. Maar dat wil niet zeggen dat dit verschil in benadering de dialoog uitsluit, integendeel. We stoten regelmatig op stromingen en bewegingen die door christelijke én marxistische auteurs en activisten worden beleefd en voortgezet, denk maar aan de verschillende bewegingen voor vrede en solidariteit die meer dan ooit nodig zijn bij een steeds dieper wordende kloof tussen arm en rijk, digitaal geschoolden en de rest van de bevolking, om maar twee aspecten van deze verontrustende ontwikkeling te vermelden. Dit is ook de reden waarom ik dit boek wil aanbevelen, ook aan die mensen die langzamerhand hebben ontdekt dat naast de traditionele god ook andere idolen ofwel zijn gestorven of gemummificeerd, of in elke geval aan een grondige herziening toe, nu hun bevrijdingsboodschappen al te vaak door de leiders van zoveel atheïstische kerken en kapellen worden geclaimd en misbruikt.
Erik de Smet, God is minder dood dan we zeggen. Over de heropleving van de katholieke Kerk in West-Europa, Otheo Books, Antwerpen, 2026, 205 blz., ISBN 9789085289609, € 22,50
