Onlangs stuurde een lezer me een email, en schreef dat hij altijd had gemeend dat de leer van de kerk in steen gebeiteld is, en onveranderlijk. Nadat hij mijn vorige bijdrage over wijdingen las, en over vrouwen die voorgingen in de Eucharistie, vermoed hij nu dat ik een ketter ben geworden. ‘Hoe kan een eeuwenoude leer veranderen?’, vroeg hij.
Ik antwoordde (1) dat ik geen ketter ben, (2) dat ik zijn vraag begrijp, en (3) dat ik echt zou willen benadrukken dat alle leerstellige uitspraken tijdgebonden zijn, omdat onze taal en ons begrip tijdgebonden zijn. Net zoals, stelde ik bij wijze van voorbeeld, onze medische kennis en begrip tijdgebonden zijn. Als hij hartproblemen had zou hij niet naar een dokter gaan wiens vakkennis nog in de negentiende eeuw is verankerd.
Alle officiële theologische leerstellingen zijn tijdgebonden en, tot zij beter worden uitgedrukt, voorlopig. Zij zijn verankerd in de Bijbel, de historische traditie, en hedendaagse theologische overdenking.
Theologie is ‘geloof zoekend naar begrip’, en goede theologie helpt ons, ons geloof beter te begrijpen en te leven. Waarlijk behulpzaam theologisch begrip kan eindigen als officiële kerkelijke leer (doctrine) wanneer de institutionele leiding het nuttige leidraden voor het christelijk leven en geloof acht.
Door de tijd heen heb ik mij gericht op vier manieren om te kijken en luisteren naar onze menselijke ervaringen bij het verwoorden van hedendaagse theologische begrippen.
- Laat theologische kennis putten uit alle vormen van kennis en menselijke ervaring.
Andere vormen van kennis en menselijke ervaring, zoals literatuur, muziek en kunst, zijn wezenlijk voor de vorming van onze theologische verbeelding. Geluiden en symbolen raken mensen diep. Zij helpen ons verbinding te maken met de diepere dimensies van onze levenservaringen.
Muziek bijvoorbeeld kan ons openstellen voor het oneindige, lichaam en geest op krachtige manieren verenigend. Hebt u favoriete ‘mystieke muziek’? Ik zou de compositie voor piano en cello Spiegel im Spiegel van de Estse componist Arvo Pärt bovenaan mijn lijstje met mystieke muziek zetten.
Hoe, nu, begrijpen we onze levenswegen? Alonzo, een onderwijzer in Indiana en mijn grootvader van vaderszijde, overleed tijdens de griepepidemie van 1919. Zijn vrouw Mary Ellen moest in haar eentje mijn vader en zijn vier broers grootbrengen. Dat deed zij opmerkelijk goed. Nadenkend over haar eigen niet altijd gemakkelijke leven, vertelde mijn grootmoeder mij ooit, toen ik een tiener was, dat Jezus ‘haar reisgenoot’ was. Tegenwoordig zou John Alonzo, haar laatste nog levende kleinzoon, zeggen dat grootmoeders theologie veel weerklank bij hem vindt.
Soms kan de oude geloofsleer, zoals de geloofsbelijdenis van Nicaea uit de vierde eeuw, zo strikt esoterisch lijken. Zij mag dan destijds een belangrijke plek hebben gehad, maar bijvoorbeeld tegenwoordig benadrukken dat Jezus ‘één in wezen met de Vader’ is lijkt een vreemd soort theologische taal in vergelijking met het Vierde Evangelie, waar Jezus zo eenvoudig en diepzinnig zegt: ‘ Ik en de Vader, Wij zijn een.’ (Joh. 10:30)
- Laat theologische inzichten ook ontspringen uit de interreligieuze dialoog.
Door de aandacht te richten op vragen naar menselijke bedoelingen, identiteit en doelen in andere godsdiensten, kunnen we de contexten waarin geloof opkomt en vorm krijgt beter begrijpen. We zouden echt de manieren moeten ervaren en onderzoeken waarop de menselijke ervaring is beschreven en gevierd in andere religieuze culturen, kunst en drama.
Ik herinner mij de ongelukkige controverse tijdens de Amazone Synode van katholieke bisschoppen in Rome in 2019. Tussen 6 en 27 oktober 2019 kwamen bisschoppen en vertegenwoordigers uit Bolivia, Brazilië, Colombia, Ecuador, Frans Guyana, Guyana, Peru, Venezuela, en Suriname in Rome samen met paus Franciscus. De aandacht ging uit naar de inheemse volkeren van het Pan-Amazone gebied, en hun culturele en religieuze tradities. Tijdens de discussies kwamen verschillende standbeelden, waarvan paus Franciscus bevestigde dat zij van de vruchtbaarheidsgodin Pachamama waren, aan de orde in discussies en plechtigheden.
Een paar dagen na de Synode beschuldigde een groep van honderd katholieken paus Franciscus ongelukkig genoeg van toegeven aan ‘heiligschennende en bijgelovige handelingen’, en ultrarechtse katholieken stalen later de beelden uit de kerk bij het Vaticaan waar zij tentoongesteld waren, en gooiden ze in de rivier de Tiber (ze werden later teruggevonden). Het respecteren van andere culturen gaat statische strenge katholieken niet altijd gemakkelijk af. Maar dat is geen reden om op te geven.
Een begrijpen van het christelijk geloof door het bestuderen van teksten, rituelen, de ethiek en leerstellingen van andere godsdienstige tradities kan leiden tot een dieper begrip van de eigen religieuze traditie. De laatste jaren is de opkomst van interreligieuze theologie een heel veelbelovende ontwikkeling. Het vergelijken van bijvoorbeeld een tekst uit de Bijbel met een boeddhistische of hindoeïstische soetra of met een passage uit de Gita kan het theologisch denken sterk stimuleren. De openbaring Gods is geenszins beperkt tot de joods-christelijke traditie.
Peter C. Phan is een in Vietnam geboren Amerikaanse katholieke theoloog. Ik herinner me zijn toespraak als voorzitter van de Catholic Theological Society of America tijdens de bijeenkomst in New Orleans in juni 2002. Hij begon met een hindoeïstisch gebed, God vragend ‘ons in vriendschap nader bij elkaar te brengen’, en later merkte hij op ‘als we vandaag erkennen dat we kunnen en zouden moeten leren van de eredienst en het gebed van andere godsdiensten met het oog op onze eigen spirituele groei, dan moet onze manier van theologie beoefenen, in antwoord op de tekenen van de huidige tijd, anders zijn dan die van onze voorgangers’.
- Laat de geleefde ervaring van verarmde en gemarginaliseerde mannen, vrouwen en kinderen een ijkpunt zijn voor theologische reflectie.
Persoonlijk en nederig leren van contact met de moeilijke en pijnlijke levens van de armen, de gemarginaliseerde en lijdende mensen kan leiden tot een verandering in ons hart en het openen van de geest. Zij hebben meedogende zorg nodig, dienstbetoon zonder tegenprestatie, en vanzelfsprekende steun. En voor alle mannen, vrouwen en kinderen moet er een theologie van de hoop zijn. Een verandering van hart en geest kan ook onze ogen openen voor het Heilige, hier en nu.
Roep het antwoord van Jezus in herinnering op de vragen van de rechtvaardigen in Matteüs 25:37-40: ‘Dan zullen de rechtvaardigen Hem antwoorden en zeggen: Heer, wanneer hebben wij U hongerig gezien en U te eten gegeven, of dorstig en U te drinken gegeven? En wanneer zagen wij U als vreemdeling en hebben U opgenomen, of naakt en hebben U gekleed? En wanneer zagen we U ziek of in de gevangenis en zijn U komen bezoeken? De Koning zal hun ten antwoord geven: Voorwaar, Ik zeg u: al wat gij gedaan hebt voor een dezer geringsten van mijn broeders hebt gij voor Mij gedaan.’ Een geloofwaardige theologie onderzoekt en propageert de betekenis van deze tekst voor de gelovigen van vandaag.
- Laat het God-mysterie blijven staan als horizon voor alle leren.
Ik zou willen suggereren dat een contemplatieve houding absoluut wezenlijk is voor het benaderen van het God-mysterie. Ik herinner me dat ik babbelde met mijn vriend, de Franciscaanse spiritueel leidsman Richard Rohr die me erop wees dat zonder een contemplatieve geest we de wereld geen brede blik aanbieden, geen werkelijk alternatief bewustzijn, en geen nieuw soort menselijkheid. ‘Jezus’, zei Richard, ‘was de eerste duidelijke mysticus in het Westen. Wij waren eenvoudig niet voorbereid op zijn manier van kennen en liefhebben’. Een verlichte hedendaagse theologie moet voortkomen uit de contemplatieve ervaring. In al onze drukte moeten de tijd nemen om de telefoon uit te zetten, stoppen met doen, en beginnen met nadenken. We zijn goed opgeleid in doen. We hebben bijscholing nodig in zijn.
Slotopmerkingen
Godsdiensten worden over het algemeen omschreven aan de hand van hun overtuigingen en praktijk. ‘Orthodoxie’ – een woord dat men vaak hoort van mensen in de kerkelijke leiding – betreft de juiste overtuigingen en trouw aan de officiële leer. ‘Orthopraxie’ – een woord dat men zelden hoort in de kerkelijke leiding – betreft juist gedrag.
Veel kerkleiders zijn erg strikt over de orthodoxie en dringen erop aan dat mensen de officiële leer aanhangen. Maar deze leiders spannen het paard vaak achter de wagen. Echt christendom betreft eerst en vooral juist christelijk gedrag (orthopraxie). In dit opzicht is het voorbeeld van de historische Jezus zo duidelijk. Hij herinnerde zijn volgelingen eraan dat de Wet (orthodoxie) was geschapen om de mens te dienen, maar mensen niet om de Wet te dienen. Zijn aandacht ging eerst en vooral uit naar het gehoor geven aan de onmiddellijke nood van mensen, met liefde en mededogen. En tot ons zegt hij: ‘Ga dan, en doet gij evenzo”.
(vertaling: Herman Simissen)
Reageren? Mail naar jadleuven@gmail.com
John Alonzo Dick (*1943) bekleedde als derde the Chair for the Study of Religion and Values in American Society aan de KU Leuven. Hij is voormalig academisch decaan van het American College van de KU Leuven en hoogleraar. Hij publiceerde onder meer samen met K. Schelkens en J. Mettepenningen A Aggiornamento? Catholicism from Gregory XVI to Benedict XVI (Brill, Leiden en Boston, 2013). Recent verscheen zijn biografie Jean Jadot: Paul’s Man in Washington (Another Voice Publications 2021), over de Belgische bisschop Jean Jadot, van 1973 tot 1980 Apostolisch Afgevaardigde in de Verenigde Staten. In juni 2025 verscheen zijn boek Another Voice. Contemporary Theological & Ethical Reflections.
