Een overdenking van Gaza en het bezoek van Paus Franciscus aan België[1]
In de maanden voorafgaand aan het bezoek van Paus Franciscus aan de KU Leuven kwam een kleine groep studenten, onderzoekers en leden van de bredere Leuvense gemeenschap die niet waren verbonden met de universiteit bijeen om te bespreken hoe zijn bezoek van betekenis kon zijn voor wat wij zagen als een van de belangrijkste ethische vragen van deze tijd: Gaza. We waren een eclectische groep met een achtergrond in verschillende nationaliteiten en godsdiensten. Ook onze zorgen om Gaza hadden een verschillende achtergrond: sommigen van ons hadden familie in de regio en waren gefrustreerd vanwege de voortdurende ontmenselijking van Palestijnen in Europa en meer algemeen het Westen. Anderen, zoals ikzelf, waren katholiek, en voelden zich beschaamd dat niet meer van onze parochies en katholieke instellingen – waaronder katholieke universiteiten – stelling namen tegen wat deskundigen in het recht, in genocide studies en conflict studies een genocide noemden,[2] ondanks de eenduidige veroordeling door paus Franciscus van het voortdurend vermoorden van kinderen en burgers in Gaza. Bovendien waren we bezorgd dat de berichtgeving in de media over, en de aandacht van een breder publiek voor het gezoek van de paus de Palestijnse kwestie naar de zijlijn zou dringen. Daarom besloten we een multireligieuze rouwdienst voor Gaza te organiseren, op dezelfde dag dat paus Franciscus zijn toespraak kwam houden.
In de aanloop naar het bezoek van paus Franciscus, en naderhand, waren veel gesprekken inderdaad naar binnen gericht. Wat betekent zijn bezoek voor België en de Belgen? In dit debat vielen mij twee zorgen op die vooral belangrijk leken: de crisis over seksueel misbruik, en de stellingname van de katholieke kerk over gender, die niet aansluit bij de huidige ethische normen in België. Dit zijn uiteraard belangrijke gesprekken om aan te gaan. De pijnlijke geschiedenis van seksueel misbruik in de kerk moet frontaal worden aangepakt, en vragen over gender confronteren ons met fundamentele kwesties rond het respecteren van de gelijkwaardigheid van alle mensen. Terwijl ik deze gesprekken en soms ook confrontaties rondom mij zag gebeuren herinnerden ze mij aan het bezoek van paus Franciscus aan mijn vaderland, Canada, van 24 tot 29 juli 2022. Net als in België was zijn bezoek omstreden; we worstelden met de rol van de katholieke kerk in het leiden van kostscholen, en de groeiende consensus dat dit had bijgedragen aan de genocide op de inheemse volkeren van Canada. Zou de paus iets zinvols kunnen bijdragen aan een land dat niet alleen duidelijk seculier is, maar zich ook de medeplichtigheid van de katholieke kerk in het geweld tegen de inheemse volkeren herinnert? De antwoorden die Canadezen gaven waren gemengd, maar wat eruit sprong waren, ten minste voor mij, de ontmoetingen van paus Franciscus met inheemse volkeren om te luisteren naar hun pijn, en zijn verontschuldigingen namens de kerk voor het geweld dat zij hadden ondergaan. Voor sommigen was dit moment op zijn minst een eerste stap vooruit.[3] Ik kon het niet helpen dat ik mij het bezoek van paus Franciscus aan Canada herinnerde toen hij slachtoffers van de crisis rond seksueel misbruik ontmoette in België.
Toch, terwijl deze belangrijke naar binnen gerichte gesprekken over paus Franciscus plaatsvonden in België, kon ik het niet helpen op te merken dat één onderwerp – een onderwerp dat in de kern onze verhouding met de ander betreft – bijna helemaal ontbrak: Gaza. Voor mij roept dit de vraag op: van wie werden de stemmen overschaduwd tijdens alle verslaggeving door de media en publieke betrokkenheid bij het bezoek van de paus? Van wie werden de stemmen zelfs niet vastgelegd in de onenigheid rond het bezoek van de paus en de visies daarop? Hoe zouden we daar beter naar kunnen luisteren?
In dit essay wil ik mij richten op de vraag die ik zelf meenam naar het bezoek van paus Franciscus: hoe reageer ik als katholiek, woonachtig in Leuven, slechts een korte treinrit verwijderd van het hoofdkwartier van de Europese Unie, op Gaza – niet alleen, maar als deel van het grotere lichaam van Christus? Wat zou het bezoek van paus Franciscus kunnen betekenen voor mijn vrienden met een andere godsdienstige achtergrond, met nauwe banden met Palestina, die gefrustreerd raken door wat zij zien als een bredere stilte onder christenen en christelijke instellingen, zo goed als instellingen met een katholieke grondslag (zoals sommige universiteiten) in België over de kwestie Gaza?
Om de kwestie Gaza te beschouwen in het licht van het bezoek van paus Franciscus, heeft dit essay drie secties: 1) de toespraak van paus Franciscus aan de KU Leuven; 2) Gaza en de kerk; en 3) een overdenking van de multireligieuze rouwdienst.
De toespraak van paus Franciscus tot de universiteit: grenzen verleggen
Ik wil beginnen met na te denken over de ethische kwestie van Gaza in relatie tot het bezoek van paus Franciscus aan de KU Leuven. Bij het begin van zijn toespraak tot de universiteit maakt hij een interessante opmerking: ‘universiteiten zouden nooit het risico moeten lopen, “kathedralen in de woestijn” te worden’.[4] Hier doet hij een oproep voorbij het werk binnen de universiteit te kijken, en naar buiten te gaan om te zien wat haar omringt. Hetzelfde zou over onze parochies kunnen worden gezegd. Daarbinnen is veel werk te doen, en het is belangrijk. Maar wat gebeurt er als we ook buiten de muren van onze parochie kijken, om na te denken over de ‘anderen’ in ons midden, en de bijzondere uitdagingen, angst en hoop die zij kennen? Beschikt een katholieke universiteit of een katholieke parochie over bronnen binnen de katholieke intellectuele en spirituele tradities om op een zinvolle manier te reageren? Wat zou dit inhouden?
Een terugkerend thema in de toespraak van de paus tot de universiteit was inderdaad de grenzen verleggen. Hij zegt:
Ik zou nu graag een eenvoudige uitnodiging naar u allen willen laten uitgaan: verleg de grenzen van uw kennis! Maak, veeleer dan concepten en theorieën te vermenigvuldigen, van de academische en culturele vorming een kritische ruimte die het leven zowel begrijpt als bespreekt.
Hier plaatst Franciscus de ‘kathedraal in de woestijn’ tegenover over de ‘grenzen’ reiken, om deel te nemen aan het leven aan de andere kant van de muur, op zo’n manier dat de grens wordt verlegd. Op de universiteit betekent dit niet alleen omgaan met degenen aan de andere kant van een intellectuele scheidslijn, maar ook zich rekenschap geven van de concrete werkelijkheid van het leven van mensen, in het bijzonder van degenen aan de rand van onze samenleving, op zo’n manier dat het onze grenzen verlegt. Paus Franciscus spoort aan ‘voorvechters te zijn in het voortbrengen van een cultuur van inclusie, mededogen, en aandacht voor de zwaksten als je probeert de grote uitdagingen van onze wereld vandaag te overwinnen’.[5]
Terwijl Franciscus zich in het bijzonder richt tot de universiteit, kan iets soortgelijks worden gezegd over de kerk en zelfs over een natie. Kunnen we een ‘cultuur van ontmoeting’ ontwikkelen waarin ‘ieder van ons van anderen kan leren. Niemand is onbruikbaar en niemand is overtollig’? (Fratelli Tutti, #215) Kunnen we een dergelijke cultuur bevorderen, niet alleen binnen de specifieke groepen waarmee we ons identificeren (de kerk, ons vaderland) maar ook hen omvatten voorbij de grenzen van onze parochiegemeenschap, en voorbij de grenzen van nationaal staatsburgerschap? Ik zie dit als wezenlijk voor de boodschap van paus Franciscus in de encycliek Fratelli Tutti, waarvan de echo weerklonk in de toespraak tot de KU Leuven. Paus Franciscus heeft tijdens zijn hele pausschap herhaaldelijk opgeroepen tot het ontwikkelen van een cultuur die het ontmoeten en leren van degenen die anders zijn dan wij omhelst. Dit is in het bijzonder schep in de overwegingen van paus Franciscus van het leven de heilige Franciscus van Assisi, wiens zorg om de schepping verder ging dan de mensheid, wiens openheid voor anderen hem bracht tot een ontmoeting met de Sultan tijdens de vijfde kruistocht, en wiens solidariteit bleek in zijn liefde voor de leprozen en de armen. Voor paus Franciscus in het belangrijk dat wie de ander ontmoet in de geest van openheid, verandert in dat proces. Van de ander, in het bijzonder de ander aan de zelfkant, kunnen we iets keren over wat het betekent de weg van Christus te volgen. De grenzen van het hart te verleggen.
Gaza, de kerk en grenzen verleggen
Tijdens de eerste dagen van Israëlische aanvallen op Gaza werd de orthodoxe St. Porphyrius kerk in Gaza een toevluchtsoord voor zowel moslim als christelijke gezinnen. Tijdens een interview zei een man die met zijn gezin in de kerk schuilde: ‘’s Nachts kruipen we bij elkaar, moslims en christenen, oud en jong, en bidden om veiligheid en vrede’.[6] In tijden van angst en schaarste waren de grenzen van de kerk niet beperkt tot haar leden, maar omvatte de omliggende gemeenschap ongeacht hun status van al dan niet gedoopt zijn. In oktober 2923 werd de St. Porphyrius kerk geraakt door een Israëlische raket, die achttien mensen doodde.[7]
Kort na deze gebeurtenis schreven Palestijnse christenen uit Israël – Palestina een open brief aan christenen in de westerse wereld, getiteld ‘Een oproep tot berouw: een open brief van Palestijnse christenen aan westerse kerkleiders en theologen’.[8] De brief stelt:
We stemmen in met medechristenen in het veroordelen van alle aanvallen op burgers, in het bijzonder weerloze gezinnen en kinderen. Maar wij zijn verontrust over de stilte van veel kerkleiders en theologen als het Palestijnse burgers zijn die worden gedood. Ook zijn we ontzet door de weigering van sommige westerse christenen om de aanhoudende bezetting van Palestina te veroordelen en, in sommige gevallen, hun rechtvaardiging van en steun aan de bezetting.[9]
Deze brief werd geschreven in 2023, en in die begindagen bestond er soms stilte over Gaza, en zelfs steun voor de bombardementen, geformuleerd door de lens van een ‘rechtvaardige oorlog’. De reacties in westerse christelijke parochies liepen uiteen, en opmerkelijk genoeg is christelijk zionisme – de overtuiging dat Israël recht heeft op het historische Palestina, en dat daarom de aanhoudende, onwettige bezetting van Palestina gerechtvaardigd is – in de Verenigde Staten duidelijker aanwezig dan hier in België. Het klopt dat er in België parochies zijn waar werd gebeden voor Gaza, en humanitaire hulp georganiseerd. Ook bisschoppen hebben solidariteitsverklaringen afgegeven. In 2023 schreef bijvoorbeeld de bisschop van Antwerpen dat hij niet langer zou zwijgen.[10] Op 15 januari 2025 gaven de bisschoppen een verklaring uit waarin werd gezegd: ‘de Palestijnse bevolking lijdt onder een ongekende onderdrukking die niemand spaart’.[11] Dergelijke reacties moeten worden erkend en aangemoedigd.
Niettemin, ik denk dat een uitdrukkelijke inzet voor rechtvaardigheid minder duidelijk aanwezig was in katholieke parochies – een inzet voorbij humanitaire hulp, die immers niet de status quo ter discussie stelt, die niet staat voor het beëindigen van de onwettige bezetting van Palestina. Regelmatig hoor ik christenen oproepen tot een ‘dialoog’ als grondslag voor de vrede. Maar christenen dienen zich af te vragen wat zij daarmee bedoelen. In 1948 werden 750 000 Palestijnen uit hun land verjaagd. Israël heeft sinds 1967 de Westoever bezet, en een blokkade opgelegd aan Gaza sinds 2007, waardoor het alles controleert dat de Gazastrook binnenkomt, waaronder mensen, bouwmateriaal en voedsel. Meer dan 17 000 kinderen zijn gedood[12] tijdens de militaire campagne van Israël in Gaza; 90% van de infrastructuur is vernietigd.[13] Amnesty International publiceerde onlangs een rapport dat concludeert dat wat zich afspeelt in Gaza een genocide is.[14] Een dialoog zonder rechtvaardigheid – zonder de voorwaarden te scheppen waaronder de Palestijnen kunnen floreren – zal geen duurzame vrede brengen. Zo ook zal een staakt-het-vuren zonder rechtvaardigheid slechts een pauze zijn van de ergste vormen van geweld, terwijl andere vormen van onrechtvaardigheid voortduren. De veiligheid van zowel Palestijnen als Israëli’s – het floreren van beide volkeren – vereist het respecteren van de gelijkwaardigheid van iedere mens, en het beëindigen van politieke structuren die onrechtvaardigheid jegens één volk laten voortbestaan. Dat is een voorname grondslag voor een rechtvaardige vrede.
Terwijl ik dit schrijf is er een staakt-het-vuren in Gaza, maar verteren toenemend geweld en landveroveringen een ander deel van Palestina. Zowel het Israëlische leger als onwettige Israëlische kolonisten richten zich tegen Palestijnen op de bezette Westoever, vernietigen infrastructuur en plunderen huizen. Tussen 7 oktober 2023 en 23 januari 2025 zijn 870 mensen gedood.[15] Op de bezette Westoever zijn reclameborden geplaatst, met in het Arabisch de tekst ‘Er is geen Toekomst in Palestina’, met een foto van Gaza. Het is duidelijk dat een staakt-het-vuren in Gaza, hoewel een eerste stap, verre van genoeg is.
Vrede is de vrucht van rechtvaardigheid, vertelt St. Jacobus ons, en de katholieke sociale leer herhaalt het. Kunnen we de grenzen verleggen van zowel onze kennis als onze christelijke praktijk, en luisteren naar onze Palestijnse broeders en zusters die vragen om rechtvaardigheid? Kunnen onze parochies en universiteiten meer mogelijkheden bieden, niet alleen voor dialoog maar ook voor concrete handelingen van solidariteit?
Een overdenking van de multireligieuze rouwdienst voor Gaza op 27 september 2024
Zoals opgemerkt aan het begin van dit essay, in de aanloop naar 27 september – de dag van de toespraak van Paus Franciscus aan de KU Leuven – begon een klein groepje uit ons midden een multireligieuze rouwdienst voor Gaza te organiseren, die moest plaatsvinden op dezelfde dag als de toespraak van paus Franciscus. We hadden een uiteenlopende achtergrond. Sommigen van ons kwamen uit Noord-Amerika, terwijl anderen uit landen in het Midden-Oosten kwamen, waaronder Palestina, en weer anderen kwamen uit Europa. We hadden ook een verschillende religieuze achtergrond, waaronder moslims, christenen, joden, Boeddhisten, agnostici en atheïsten. Vanuit onze verschillende religieuze en ethische tradities voelden we allemaal dat het belangrijk was de westerse medeplichtigheid aan het ernstige onrecht dat zich in Gaza voltrekt onder ogen te zien, zo goed als de doden te herdenken en om hen te rouwen.
De gebedsdienst, die door ongeveer zestig mensen werd bijgewoond, had een eenvoudige vorm. Iedereen die de ruimte binnenkwam kreeg een kaars. We begonnen met te erkennen dat de gebedsdienst een begin was, maar niet genoeg; het is belangrijk ook over te gaan tot andere solidariteitsacties. Maar ieder van ons voelde, om uiteenlopende redenen, dat ook de spirituele component belangrijk was. Er was een afwisseling tussen Palestijnen die spraken over de genocide van hun bevolking die zich voltrok, en gebeden uit verschillende religieuze en niet-religieuze tradities. Na iedere spreker nodigden we mensen in verschillende delen van de ruimte uit hun kaars uit te blazen, om het onmetelijke verlies van levens te representeren, totdat de ruimte donker was. Aan het einde werd een enkele, grote kaars naar voren gebracht, en lieten we ruimte voor stille overdenking. Mensen kwamen spontaan naar voren om hun kaars opnieuw aan te steken, en plaatsten hun kleine kaarsen naast de grote kaars voordat zij vertrokken. Aan het einde van de avond was de ruimte opnieuw gevuld met licht.
Voor mij, vanuit mijn perspectief als katholiek, was de multireligieuze rouwdienst een manier waarop ik kon deelnemen aan een cultuur van ontmoeting. Er zijn twee beschrijvingen van de ontmoeting in Fratelli Tutti die voor mij in het bijzonder relevant aanvoelden toen ik hielp bij het opzetten van, en later het deelnemen aan de dienst. De eerste is de beschrijving door paus Franciscus van de veelvoudige benadering van de ontmoeting. Hij schrijft: ‘het veelvoud kan staan voor een samenleving waarin verschillen naast elkaar bestaan, elkaar aanvullen en verrijken, en elkaar wederzijds verlichten…’ (#215). Terwijl we spraken en baden vanuit onze uiteenlopende tradities, gericht op elkaar, namen we deel aan een dergelijke wederzijdse verrijking en verlichting.
Ten tweede, in mijn eigen gebed baseerde ik mij op de beschrijving van paus Franciscus van de benaderingswijze van de ontmoeting van Maria. In Fratelli Tutti schrijft paus Franciscus: ‘Met de kracht van de Verrezene wil zij een nieuwe wereld baren, waar wij allen broeders en zusters zijn, waar plaats is voor allen die door onze samenlevingen worden afgewezen, waar gerechtigheid en vrede stralen’ (#278). Met andere woorden, van het leven in deze cultuur van ontmoeting maakt een gerichtheid op rechtvaardigheid deel uit, in het bijzonder voor diegenen die worden ‘verworpen’.
Het gebed dat ik aanbood werd geïnspireerd door deze benaderingswijze van Maria. Ik deelde een afbeelding van een icoon van Maria die was geschilderd op de scheidingsmuur die Bethlehem (op de bezette Westoever) scheidt van Jeruzalem. De afbeelding is treffend: de prachtige icoon in Byzantijnse stijl steekt sterk af tegen de saaie grijze muur en het systeem van onderdrukking dat deze vertegenwoordigt. De titel van de icoon is: ‘Maria, Onze Lieve Vrouw die Muren Neerhaalt’, en vaak verzamelt zich op vrijdagen een klein groepje om de rozenkrans te bidden bij het deel van de muur vlakbij de icoon. Maria staat tegenover een gewelddadig militair complex, en biedt een andere weg naar verandering – een die niet buigt voor de verleiding gewelddadige macht over de ander uit te oefenen.
Icoon van Ian Knowles. Foto door de auteur.
Maria kent en begrijpt ook, op een bijzondere manier, het lijden van vrouwen in de context van onderdrukking. Het gebed dat ik bijdroeg aan de dienst is te lang om hier te delen, dus in plaats daarvan geef ik de eerste regels, met een afbeelding:
Maria, die bevallen is in een kleine grot in Bethlehem, U kent het lijden van de moeders in Gaza die geen ziekenhuisbed hebben om van hun kinderen te bevallen, noch een huis om hen groot te brengen.
Maria, die uw zoon de Via Dolorosa naar zijn dood zag lopen, U kent de pijn van Palestijnse moeders die hun eigen kinderen hebben zien lijden onder Israëlische bommen, onder door mensen veroorzaakte hongersnood en te voorkomen ziekte.
Deze foto circuleerde op sociale media in december 2023. Herkomst onbekend.
***
Grenzen verleggen: afsluitende overwegingen
Te midden van alle kritieken en zorgen rond paus Franciscus en de naar binnen gerichte discussies over wat dit alles betekent voor Belgen – en ik benadruk nogmaals dat dit allemaal belangrijke gesprekken zijn – bied ik deze overweging aan om na te denken over hoe paus Franciscus ons allen heeft uitgedaagd de ander te ontmoeten. Zijn boodschap aan de KU Leuven is niet alleen gericht tot Belgen, maar ook tot diegenen uit andere delen van de wereld die om uiteenlopende hun land hebben verlaten en zich hier hebben gevestigd. Wat ik van paus Franciscus hoorde in Leuven was een uitnodiging onze grenzen te verleggen – de verleiding ons op onszelf te richten te weerstaan, en in plaats daarvan een cultuur van openheid te koesteren die de ander als een gift kan omarmen. Hij herinnert ons er ook aan, dat als de ander tegenover ons lijdt, onze ontmoeting met die anderen ook een oproep tot solidariteit omvat – een oproep te werken aan rechtvaardigheid. Dit omvat zoveel meer dan de openbare verklaringen die we laten uitgaan van onze instellingen; het vereist concrete verhoudingen met degenen die lijden onder onrecht. In en door dergelijke verhoudingen verleggen we onze grenzen, en kunnen we beginnen een samenleving te koesteren ‘waarin plaats is voor allen die onze samenleving verwerpen, waar rechtvaardigheid en vrede schitteren’.
Reageren? Mail (in het Engels!) naar: marie-claire.klassen@kuleuven.be
Marie-Claire Klassen is een Canadese theologe, momenteel werkzaam als postdoctoraal onderzoeker aan de Faculteit Theologie en Godsdienstwetenschappen aan de KU Leuven. Haar huidige onderzoeksproject, onder supervisie van prof. Ellen Van Stichel, is getiteld Mary at the Margins: Constructing a Liberative Marian Theology. Marie-Claire Klassen promoveerde in de moraaltheologie aan de University of Notre Dame
[1] Onderzoek en publicaties van Marie-Claire Klassen worden gefinancierd door het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek – Vlaanderen (FWO) junior postdoctoral fellowship, 1280824N.
[2] ‘Public Statement: Scholars Warn of Potential Genocide in Gaza’, in: OpinioJuris (October 15, 2023), https://opiniojuris.org/2023/10/18/public-statement-scholars-warn-of-potential-genocide-in-gaza/#:~:text=Palestinian%20human%20rights%20organisations%2C%20Jewish,committed%20in%20the%20Gaza%20Strip.
[3] ‘’It was almost Surreal’: Three local Indigenous leaders reflect on Pope’s Apology’, CBC News, July 25, 2022: https://www.cbc.ca/news/canada/calgary/pope-apology-indigenous-leaders-1.6532930.
[4]‘Meeting with University Professors: Address of His Holiness’, Vatican, September 27, 2024: https://www.vatican.va/content/francesco/en/speeches/2024/september/documents/20240927-belgio-docenti-universitari.html
[5] Ibid.
[6] Mhawish, Mohammed, ‘’ “War Knows no Religion”: Gaza’s Oldest Church Shelters Muslims, Christians’, Al Jazeera, October 16, 2023: https://www.aljazeera.com/news/2023/10/16/war-knows-no-religion-gazas-oldest-church-shelters-muslims-christians
[7] Amer, Ruwaida, ‘Sheltering in Churches, Gaza’s Christians face another Christmas under Fire’, +972 Magazine, December 24, 2024: https://www.972mag.com/christmas-gaza-church-israeli-attacks
[8]‘An Open Letter from Palestinian Christians to Western Church Leaders and Theologians’, https://www.kairospalestine.ps/images/A_Call_for_Repentance__An_Open_Letter_from_Palestinian_Christians_1.pdf.
[9] Ibid.
[10] ‘Bisschop Bonny schrijft Open brief over oorlog in Gaza’,
https://www.otheo.be/artikel/bisschop-bonny-schrijft-open-brief-over-oorlog-gaza.
[11] ‘Oorlog tussen Israël en Palestina moet dringend stoppen. Belgische bisschoppen roepen op tot onmiddellijk staakt-het-vuren en onderhandelde oplossing’
https://www.otheo.be/sites/default/files/media/files/202501/20250115_Stop_oorlog_Isra%C3%ABl_Palestina.docx.pdf –
[12] ‘The Human Toll of Israel’s War on Gaza—by the numbers’, Al Jazeera, January 15, 2025, https://www.aljazeera.com/news/2025/1/15/the-human-toll-of-israels-war-on-gaza-by-the-numbers.
[13] ‘Gaza Strip in Maps: How 15 Months of War has Drastically Changed Life in the Territory’, BBC News, January 16, 2025, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675
[14] ‘”You feel like you are Subhuman”: Israel’s Genocide Against Palestinians in Gaza’, Amnesty International, December 5, (2024): p. 13
[15] ‘2,000 Palestinian families displaced from Jenin Refugee Camp Amid Israeli Military Offensive’, Middle East Monitor, January 22, 2025: https://www.middleeastmonitor.com/20250122-2000-palestinian-families-displaced-from-jenin-refugee-camp-amid-israeli-military-offensive-official/
