Nationalisme, internationalisme of beide?
Het is zelfs voor toevallige waarnemers van het Russische politieke toneel duidelijk dat Rusland sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie een ernstig probleem had met de ideologische zelfdefinitie. Dit is niet verrassend. Het land heeft binnen een eeuw opmerkelijke politieke veranderingen doorgemaakt; veranderingen die telkens om ideologische herformuleringen vroegen. In een tijdsbestek van honderd jaar werd een eeuwenoude monarchie omvergeworpen die haar ideologische inspiratie ontleende aan het Oost-Romeinse Rijk; werd de embryo van een nieuwe universele klasseloze staat geschapen waarbij alle samenlevingen die het communisme aanvaardden zich in theorie konden aansluiten; en dit kosmopolitisch project werd na de Tweede Wereldoorlog gerussificeerd, waarbij Rusland stilzwijgend werd behandeld als de leidende partner in de Unie. (De leidende partner zijn had niet altijd alleen maar voordelen: Rusland was de enige Sovjetrepubliek zonder eigen communistische partij en zonder eigen Academie van Wetenschappen.)
En vervolgens werd besloten die Unie te vernietigen, die door een deel van de bevolking en haar leider in het bijzonder werd beschouwd als een last, en een in omvang beperktere oligarchische republiek te scheppen die in de korte tijd van haar bestaan heen en weer bewoog tussen anarchie en de heerschappij van zakenlieden samen met moordenaars. Uiteindelijk vormde de opkomst van de geheime diensten naar de top een heel nieuwe situatie die op haar beurt ideologisch gerationaliseerd diende te worden.
Het unieke van de opkomst van de geheime dienst in Rusland naar de top wordt vaak niet goed ingeschat. Het is waar dat de geheime diensten altijd al machtig waren, in het Keizerrijk en de Sovjet-Unie. Maar in beide gevallen namen zij niet de beslissingen. Okhrana stond onder het formele en vaak (maar niet altijd) ook daadwerkelijke gezag van de Tsaar en zijn omgeving. Zeker, soms voerde Okhrana operaties uit op eigen gezag – waarvan de meest beruchte en bizarre de operatie was (die natuurlijk spectaculair mislukte) die onvrede onder de arbeiders moest opwekken en ‘valse’ vakbonden moest scheppen – maar regeerde niet op eigen gezag. Zo ook was de macht van de Cheka, NKVD, MVD en uiteindelijk de KGB ontleend aan het Politburo, en later aan Stalin. En zelfs na Stalin, helemaal tot de laatste crisis van de Sovjet-Unie (onder Andropov), kwam de macht van het Politburo. In een onlangs verschenen boek over Rusland[1] wordt de almacht van de Russische NKVD zogenaamd geïllustreerd door de massale executies onder de bevolking tijdens de Grote Terreur. Maar dit is een misvatting over haar macht. De NKVD executeerde mensen eenvoudig op bevel van Stalin. De NKVD was een instrument, en nam geen beslissingen. Zelfs onder Beria, die zeker meer macht had dan wie van zijn voorgangers ook, deed de NKVD wat werd opgedragen. De partij ging over het zwaard en het schild (die te zien zijn op het wapenschild van de Cheka).
Deze gekmakende opeenvolging van veranderingen in de laatste honderd jaar leidde begrijpelijk genoeg tot intellectuele verwarring. Wat is de idee achter Rusland, en zijn bestaansreden? Yeltsin dacht, naïef, dat het probleem kon worden opgelost als hij een (betaalde) wedstrijd uitschreef voor het beste nationale idee. Is Rusland een rijk, een multi-etnische federatie, een land gebaseerd op etniciteit, een gemeenschap van alle Russen waar ook ter wereld (русский мир)? Een baken voor de wereld of een imperialistische macht uit zelfbelang?
De ideologische verwarring, aanwezig sinds de jaren 1990, heeft haar hoogtepunt bereikt onder de hedendaagse heerschappij van de geheime politie. Inlichtingendiensten in Rusland lijken te denken dat ideologieën per decreet kunnen worden afgekondigd. Ideologieën zijn, zo lijkt het, hetzelfde als nominaties voor een hogere functie, of als besluiten om iemand aan te duiden als ‘buitenlandse agent’. Het volstaat om drie leden van de geheime politie en drie hoogleraren drie dagen op te sluiten in dezelfde kamer, en zij verzinnen de ideologie die vervolgens per oekaze wordt verkondigd.
Poetin heeft daartoe twee onderscheiden en wederzijds onverenigbare ideologieën afgekondigd. Binnenlands is dat de ideologie van de grote keizerlijke natie die ten onrechte is beroofd van sommige van haar eigenschappen door de communistische, in het bijzonder de Leninistische heerschappij. In zijn beroemde lange historische artikel uit de zomer van 2021,[2] kritiseert Poetin de Russische Bolsjewieken en Lenin in persoon vanwege de druk op het revolutionaire bewind (de Donetsk-Krivoy Rog republiek) om, tegen de eigen wensen in, deel van de republiek Oekraïne te worden. De ‘Leninistische’ grenzen scheidden zo het oosten van Oekraïne, overwegend bevolkt door etnische Russen, van hun Russische broeders. Het communisme wordt aangevallen vanwege het vernietigen van Rusland en ‘Russischheid’. De patriarch, de priesters en de hele verzameling van dergelijke individuen die we kennen uit negentiende-eeuwse processies worden opnieuw opgevoerd bij elke staatsaangelegenheid: van het zegenen van de troepen die worden uitgezonden om te sneuvelen aan het front tot uiteenlopende herdenkingen of begrafenissen. Poetin vormt het land (en misschien ook zichzelf) openlijk naar de drie Tsaristische ideologische pijlers: autocratie, panslavisme, en het orthodoxe geloof. Maar waar deze pijlers enige betekenis hadden onder de Romanovs, hebben ze dat tegenwoordig nauwelijks, behalve autocratie. Hoe kan de Russische ideologie het beschermen van de Slaven en het orthodoxe geloof zijn, terwijl het land betrokken is in een oorlog tegen een Slavisch en orthodox land dat in cultuur en geschiedenis het meest nabij is? De Tsaren onderdrukten weliswaar ook het Oekraïense nationalisme (dat destijds een volledig marginale politieke kracht was), maar stuurden geen drones naar Kyiv. Zelfs de autocratie, het enige aannemelijke verband tussen tsarendom en FBI-isme, is wankel: de autocratie (Keizer, de autocraat; царь самодержец) was gebaseerd op een traditie van eeuwen, en afgeleid van het Byzantijnse caesaro-papisme. Zij had dus zowel culturele als historische wortels. Niets wat daar ook maar op lijkt bestaat in het huidige bewind.
Maar om de ideologische verwarring compleet te maken – en dit is mijn belangrijkste punt – heeft Poetin voor buitenlands gebruik een heel andere ideologie bedacht. Dit gebeurde met geweld vanaf 2022 en vanaf de oorlog met Oekraïne. Volgens dit verhaal is Rusland de nieuwe leider van de Meerderheid van de Wereld, en leidt het de rest van de wereld in het verzet tegen de hegemonie van de rijkste en machtigste staten. Deze ideologie lijkt een belachelijke Ersatz van de synthese van Lenin uit de jaren 1920 tussen Marxisme en antikoloniale strijd. Maar waar Lenin een serieuze theoreticus was, zijn de huidige leiders dat niet. Lenin zag de Sovjet-Unie als het prototype van een klasseloze kosmopolitische staat volgens de belangrijkste Marxistische beginselen. Een dergelijke staat zou uiteraard een bondgenoot zijn in de antikoloniale strijd van opkomende Aziatische en Afrikaanse landen. Het was ideologisch volkomen consistent om bijvoorbeeld India en China te steunen in hun antikoloniale strijd, zelfs al waren de belangrijkste binnenlandse politieke krachten in die landen burgerlijk, omdat de Sovjet-Unie stond voor internationalisme en het einde van koloniale exploitatie. Het is belachelijk voor Rusland internationaal de ideologie uit te dragen die het voor het binnenland uitdrukkelijk verwerpt. Hoe kan een land dat naar eigen zeggen staat voor autocratie en nationalisme de ‘Zuidelijke Wereld’ leiden in de strijd voor een meer gelijkwaardige wereld? Men kan niet de beginselen van imperialisme en nationalisme in de ochtend bevestigen voor het ene publiek, en in de middag, sprekend voor een ander publiek, zichzelf uitroepen tot internationalist en voorstander van de gelijkheid van alle volkeren.
Rusland bevindt zich ideologisch in een volledige impasse. Niet alleen in het uitdragen van de ideologie in het binnenland, waarin soortgelijke tegenstrijdigheden bestaan (die ik hier niet bespreek) in de omgang met het tsaristische en communistische verleden. (Is Stalin groot omdat hij de Tweede Wereldoorlog won of een schurk die honderden Russisch-orthodoxe kerken ondermijnde en opblies?) – maar belangrijker nog op wereldniveau waar de tegenstelling tussen nationalisme voor binnenlandse doeleinden en (vermeend) internationalisme voor buitenlandse doeleinden haar paradoxale karakter volledig toont.
De kwestie zou niet zo belangrijk zijn als Rusland een klein land was waar dergelijke ideologische tegenstellingen er toe doen voor het land zelf, maar niet voor de rest van de wereld (Servië en Kroatië zijn dergelijke voorbeelden). Maar wat de heersende ideologie is in Rusland, en hoe Rusland zichzelf ziet zowel in het verleden als in de hedendaagse wereld, kan (en is) belangrijk zijn omdat het nu, of binnen een paar jaar, kan leiden tot grotere oorlogen en conflicten en zelfs een nucleaire apocalyps. Terwijl macht altijd belangrijk is, wordt het gebruik van ie macht gevormd door de wijze waarop landen en hun leiders zien waarvoor zij vechten, en waarvoor zij hun burgers kunnen overtuigen te willen sterven, en daarom is de rol van de ideologie beslissend in alle moderne samenlevingen, zoals zij dat inderdaad ook in het verleden was.
(Vertaling: Herman Simissen)
Branko Milanović (°1953) is een Servisch-Amerikaanse econoom, onder meer verbonden aan de City University of New York en de London School of Economics. Hij is vooral bekend door zijn werk over inkomensverdeling en ongelijkheid. De oorspronkelijke tekst verscheen op 17 oktober jl. op https://branko2f7.substack.com/p/russia-an-ideology-for-domestic-purposes en wordt hier met toestemming van de auteur in Nederlandse vertaling gepubliceerd.
[1] Sergei Medvedev, A War Made in Russia, Polity Press, Cambridge UK, 2023.
[2] Vladimir Putin, ‘On the Historical Unity of Russians and Ukrainians’, 12 juli 2021,
http://www.en.kremlin.ru/events/president/news/66181.
