In de nalatenschap van zijn moeder vond historicus Paul van der Heijden oude fotoalbums, waarin hij een afdruk aantrof van het gezin van zijn grootouders met het gezin van Jaap Gravenbergh. Laatstgenoemde was een Surinamer met wie Cor Kleinveld, de grootvader van Van der Heijden, in 1921 bevriend was geraakt, en altijd gebleven. Van der Heijden wist niets van die vriendschap: al voordat hijzelf werd geboren, was zijn grootvader overleden. Juist daarom wilde hij er meer van weten: hoe hadden zijn grootvader en Gravenbergh elkaar leren kennen? Hoe was Gravenbergh in Nederland verzeild geraakt? Hoe was die hechte vriendschap ontstaan?
Deze vragen vormden het uitgangpunt voor een zoektocht, waarvan het onlangs verschenen boek Gravenbergh de neerslag is. Om het verhaal van Gravenbergh goed te kunnen vertellen, betrekt de auteur ook diens achtergrond in zijn onderzoek. Hij gaat zelfs terug tot het begin van de negentiende eeuw, toen de overgrootvader van Gravenbergh, Adolf Gravenbergh, als slaafgemaakte werd geboren op een plantage in Suriname. De wederwaardigheden van Adolf Gravenbergh en van een deel van zijn nakomelingen worden zo nauwkeurig mogelijk nagegaan – voor de voetballiefhebbers: ook middenvelder Ryan Gravenbergh, Oranje-international en tegenwoordig uitkomend voor Liverpool, behoort tot de verre familie –, met Jaap Gravenbergh als degene naar wie de meeste aandacht uitgaat. Laatstgenoemde nam als Surinamer dienst bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL); hij reisde van Suriname via Nederland naar Nederlands-Indië. Tijdens de tussenstop in Nederland – waar hij in de Prins Hendrikkazerne in Nijmegen een opleiding moest volgen ter voorbereiding op zijn dienst in Indië – maakte hij kennis met Cor Kleinveld. Zij troffen elkaar bij de Christelijke Vereeniging van Jongemannen in Nijmegen (CVJN), en raakten bevriend. Later beschreef Gravenbergh – in ontroerende bewoordingen – wat die vriendschap voor hem betekende: ‘Wat Cor voor mij in Holland was, zal ik nooit kunnen vergeten. Wij inboorlingen worden vaak door blanken bespot en geminacht, vandaar dat er somwijlen een haat in ons hart kunnen [sic!, HS] groeien voor hen, maar wordt door een van hen een weldaad aan ons bewezen, zoo blijven wij hem eeuwig dankbaar’ (blz.164). De grondslag voor een levenslange vriendschap…
Gravenberch is een fascinerend en rijk boek. Het is de kroniek van een vriendschap, maar ook een familiegeschiedenis – eerst en vooral van de familie Gravenberch, en in mindere mate ook van de familie van moederskant van de auteur –, en een bijdrage aan de koloniale geschiedenis van Nederland, in ‘de West’ (Suriname) èn ‘de Oost’ (Nederlands-Indië). Daarbij gaat dan ook nog eens de aandacht uit naar een groep waarvoor tot dusver in de geschiedschrijving weinig tot geen belangstelling bestond: Surinamers die zich al dan niet tijdelijk in Nederlands-Indië vestigden. Het boek is helder geschreven, en rijk en mooi geïllustreerd. Al met al een heel geslaagde en lezenswaardige bijdrage aan de (koloniale) geschiedenis van Nederland in met name de twintigste eeuw, vanuit een bijzondere, want persoonlijke invalshoek.
Paul van der Heijden, Gravenberch. Een Surinamer in Nederlands-Indië, Querido Facto, Amsterdam, 2025, 296 blz., geïllustr., paperback, ISBN: 9789021488660, € 24,99
