Er zijn uiteenlopende redenen waarom een man vader zou willen worden. Eén ervan is het verlangen de eigen ervaringen met de opvoeding opnieuw te beleven, al dan niet in aangepaste vorm – ofwel door de zelf genoten opvoeding na te volgen, ofwel door zich er juist tegen af te zetten en het anders te (willen) doen. Journalist en adjunct-hoofdredacteur van de lage landen Tomas Vanheste (*1968) had een bijzonder goede band met zijn vader, en dit voedde in hem de wens zelf vader te worden:
Dat verlangen eigen ervaringen te herhalen herken ik wel, misschien omdat ik me zo innig met mijn vader verbonden voelde. Ik wilde iemand zijn zoals hij: een opvoeder die met zachte maar vaste hand kennis en wijsheid, normen en waarden overbrengt, een vader die met zijn kinderen een vaak woordeloze, maar vanzelfsprekende en warme band heeft. (blz. 101)
Maar de kinderwens van Tomas Vanheste bleef onvervuld: hij bleek onvruchtbaar. In zijn onlangs verschenen boek Mannen die zwijgen onderzoekt hij op indringende wijze de ongewenste onvruchtbaarheid van mannen. Hoewel hij zijn persoonlijke ervaringen bepaald niet onbesproken laat, tilt hij zijn betoog daar ver bovenuit – hij beseft terdege dat hij niet de enige is, en bovendien dat deze problematiek tal van facetten heeft met een bredere maatschappelijke betekenis die de kwestie van onvruchtbaarheid overstijgen.
Zo is er de vraag naar de oorzaak: waardoor wordt mannelijke onvruchtbaarheid veroorzaakt? In het licht van publiciteit over de gestaag verminderende kwaliteit van menselijk sperma wordt besproken of de vervuiling van de leefomgeving wellicht de oorzaak is – de aanwezigheid van PFAS bijvoorbeeld is inmiddels alom bekend, maar wat de gevolgen ervan zijn voor de gezondheid is nog geenszins duidelijk. Zou toenemende onvruchtbaarheid ermee samenhangen? Vanheste bespreekt de milieuproblematiek glashelder – des te knapper, omdat het soms om ingewikkelde en technische vragen gaat. Dat de verslechterende leefomgeving ronduit slecht is voor de mens spreekt voor zich – minder eenduidig is of de verslechterde kwaliteit van sperma en de afnemende vruchtbaarheid van de man er inderdaad aan kunnen worden toegeschreven. Vanheste zet zijn zoektocht voort, en vindt uiteindelijk de oorzaak van zijn eigen onvruchtbaarheid. Als kind is hij geopereerd omdat zijn testikels niet waren ingedaald; voortschrijdend inzicht in de medische wetenschap heeft inmiddels geleerd dat de operatie in zijn geval veel te laat heeft plaatsgevonden. Dergelijke operaties worden tegenwoordig al in het eerste levensjaar verricht, omdat de kans op onvruchtbaarheid sterk toeneemt naarmate er langer mee wordt gewacht.
Een andere vraag die Vanheste stelt is die naar de betekenis van eenmaal vastgestelde mannelijke onvruchtbaarheid. Opnieuw gaat hij persoonlijke ervaringen niet uit de weg, opnieuw weet hij zijn betoog naar het algemene te tillen. Veel voorkomend onder onvruchtbare mannen is het gevoel, te kort te schieten tegenover de partner: de gezamenlijke kinderwens blijft immers onvervuld. Niet alle relaties blijken hiertegen bestand. Een ander veel voorkomend gevoel is onzekerheid over de eigen mannelijkheid – het gevoel niet helemaal man te zijn, en als man niet helemaal voor vol te worden aangezien omdat het verwekken van een kind niet lukt. Gesprekken met lotgenoten geven inzicht, maar zijn niet gemakkelijk: onvruchtbare mannen zijn vaak, zoals de titel van het boek aanduidt, mannen die zwijgen: mannen die verkiezen hun lot in stilte te dragen.
Ook mogelijke oplossingen komen ter sprake – één van die oplossingen is de adoptie van een of meer kinderen, waarvoor Vanheste en zijn echtgenote hebben gekozen. Dit bracht hem tot het bevrijdende inzicht dat de ‘vaak woordeloze, maar vanzelfsprekende en warme band’ er ‘evengoed [kan] zijn met een niet-biologisch kind’ (blz. 101).
Mannen die zwijgen is, juist door de verwevenheid van persoonlijke ervaringen en bredere maatschappelijke problematiek, een indrukwekkend boek. Het raakt heel uiteenlopende kwesties als de door vervuiling bedreigde leefomgeving van de mens, gangbare ideeën over mannelijkheid en de stigmatisering van wie niet aan het gangbare ideaal voldoet of kan voldoen – en desondanks vormt het een eenheid die nergens geforceerd overkomt. Bovendien is het duidelijk en goed geschreven.
Tomas Vanheste, Mannen die zwijgen. Over bedreigde vruchtbaarheid en het verlangen naar vaderschap, De Bezige Bij, Amsterdam, 2025, paperback, 208 blz., ISBN 9789403150512, € 22,99
