Schuldig landschap, een begrip van Armando

De Nederlandse schrijver en beeldend kunstenaar Armando (geboren als Herman Dirk van Dodeweerd, 1929-2018)  heeft de Nederlandse taal verrijkt met een begrip dat inmiddels een staande uitdrukking is geworden: ‘schuldig landschap’. De uitdrukking wordt regelmatig ook gebruikt zonder verwijzing naar de bedenker of naar de context waarin hij haar zelf gebruikte. ‘Schuldig landschap’ was de titel die Armando in de jaren zeventig van de vorige eeuw gaf aan meerdere kunstwerken, bijvoorbeeld een drieluik uit 1976 dat te zien is in het Centraal Museum in Utrecht[1]: twee vrijwel witte panelen aan de zijkanten, in het midden een foto van bomen, en alle drie de panelen zijn bewerkt met rode krijtstrepen. Een ander voorbeeld is een vierluik uit 1977, met over de vier panelen verdeeld een foto van boomtoppen.[2] De bomen op beide foto’s staan op (of bij) de plek waar tijdens de Tweede Wereldoorlog Kamp Amersfoort was, een concentratiekamp – een straf- en doorgangskamp vlakbij de stad Amersfoort waar Armando zijn jeugd doorbracht.  In 1998 bracht hij een tweetalig boek uit, Het schuldige landschap = Die schuldige Landschaft, met schilderijen en foto’s van ‘schuldige landschappen’, met daarbij citaten (ook met Duitse vertaling) uit zijn literaire werk.[3]

Ook in het literaire werk van Armando speelt de idee van het schuldig landschap voortdurend. In zijn boek Uit Berlijn (1983) – de kunstenaar had zich in 1979 in Berlijn gevestigd, en deed in de jaren tachtig in NRC/Handelsblad eens in de twee weken verslag van zijn ervaringen in deze stad; de bijdragen aan de krant zijn verwerkt in het boek – geeft hij aan wat hij met dit begrip wil zeggen:

 

            …een landschap dat heeft zien gebeuren, want in landschappen, in de schone natuur, vinden vaak

de afgrijselijkste opvoeringen plaats. Veldslagen. Sluipmoorden. Man tegen man. Aanleg en onderhoud van kampementen. Barakken. Plekken ter kwelling van weerloze schepsels. Voornoemd landschap heeft zich daar nooit iets van aangetrokken, is zelfs zo schaamteloos geweest om gewoon door te groeien, het is een schande, ik raak er niet over uitgesproken. De

confrontatie natuur – cultuur is een onbarmhartig gebeuren, gaat met pijn gepaard, geloof dat

maar. Jaja, ik weet wel, het is zinloos om de natuur schuldig te noemen, maar kunst is ook zinloos, daarom is kunst zo onontbeerlijk. En gewetenloos. Sinngebung des Sinnlosen. Schuldig landschap dus.[4]

 

Maar ook in ander literair werk, bijvoorbeeld De straat en het struikgewas (1988), is deze thematiek aanwezig. Zo schrijft Armando in dit boek:

            De boom stond in het kamp.

Veel aan de boom gedacht toen het kamp er was. Wat die boom niet allemaal moest zien.[5]

 

En even verder:

Hé, wat is er met deze plek, met dat bos, er is iets mee. Kijk nog es goed. O, ik zie het al. Opgepast. Weg van hier.[6]

 

Een laatste voorbeeld is de volgende dialoog:

‘Nou weet ik wel, er zijn bomen die scherven in hun buik hebben, dat weet ik wel, die zijn ook niet ongeschonden gebleven, maar ze zeggen niks, dat is het, ze zeggen niks. Dat is toch geen manier.’

‘Ach, ik ken zoveel oorlogsgewonden en oorlogsslachtoffers die niks zeggen en dat zijn dan mensen. Dus waar maak je je eigenlijk druk over.’[7]

Al is wel ongeveer duidelijk wat Armando met het begrip ‘schuldig landschap’ wil uitdrukken, toch werkt de uitdrukking vervreemdend, omdat de combinatie van beide woorden zo ongebruikelijk en daardoor verrassend is. Schuld wordt immers gewoonlijk niet in verband gebracht met een verschijnsel als ‘het landschap’. In de in het Nederlandse taalgebied klassiek geworden studie Filosofie van het landschap van filosoof Ton Lemaire komt het begrip schuld dan ook niet voor, noch de gedachte dat het landschap op een of andere manier handelend kan optreden.[8]

Binnen de idee ‘schuld’ wordt zowel door juristen als filosofen gewoonlijk onderscheid gemaakt tussen juridische schuld en morele schuld. Beide kunnen samenvallen, maar dat is niet noodzakelijk: er zijn genoeg voorbeelden van handelingen die juridisch niet strafbaar zijn, maar desondanks als moreel verwerpelijk worden beschouwd. Men denke aan buitensporige bonussen die topmannen van multinationals zichzelf toekennen – geheel volgens de regels dus juridisch niet strafbaar, maar zij worden vaak moreel niet aanvaardbaar en zelfs laakbaar gevonden. Naar ‘juridische schuld’ verwijst de uitdrukking van Armando niet, wel naar morele schuld. Morele schuld kan, in algemene termen, worden omschreven als ‘het ingaan tegen, of nalaten te doen, wat volgens bepaalde ethische normen zou moeten worden gedaan’, en dit wordt de handelende persoon dan met name aangerekend wanneer hij of zij de vrijheid had wel te doen wat had moeten worden gedaan.

Dit roept natuurlijk onmiddellijk de vraag op, of ‘het landschap’ of ‘de plek’, of meer algemeen ‘de natuur’ wel als handelende persoon kan worden beschouwd. Juist aan deze laatste, bredere vraag is in de geschiedenis van de filosofie aandacht besteed: kan de natuur kwaad doen? Aanleiding tot de soms felle filosofische debatten waarin grootheden uit de Westerse traditie van filosofie als Immanuel Kant, G.W. Leibniz en Voltaire zich mengden, was de aardbeving van Lissabon in 1755: konden de aardbeving en de overstroming, gevolgd door enorme verwoestingen, de natuur op een of andere manier worden aangerekend? Was er een vooropgezet plan, een bedoeling die de natuur hiermee had? Dergelijke vragen kwamen op in de Verlichting: voordien werd in natuurrampen als vanzelfsprekend de bestraffende hand van God gezien, in de Verlichting werd ook naar andere mogelijke verklaringen gezocht, bijvoorbeeld in de aard van de natuur.[9] Maar Armando lijkt het niet zozeer te hebben over de natuur, en in het bijzonder het landschap, als handelende instantie. Veeleer gaat het hem om het landschap als getuige: het landschap dat van alles zag gebeuren, maar niets deed.

Daarmee lijkt Armando, al dan niet bewust, aan te sluiten bij een ontwikkeling in de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog, en dan met name over de Jodenvervolging. Daarin kwam de aandacht voor de ‘omstanders’ op: de omstanders die toekeken maar niets deden en soms zelfs onverschillig bleven voor de vervolgingen die uitmondden in de Endlösung der Judenfrage. Het gebruik van de term ‘omstanders’ heeft in de geschiedschrijving een duidelijk morele lading gekregen: de ‘omstanders’ wordt verweten dat zij zich afzijdig hielden, dat zij niets deden terwijl zij hadden behoren te handelen.[10]

Het gebruik van de term ‘schuldig landschap’ door Armando lijkt te verwijzen naar deze vorm van schuld – de schuld van de passief blijvende omstander. Maar ook dan blijft het taalgebruik metaforisch: de natuur is immers geen handelende persoon in de eigenlijke zin van het woord, het landschap had niet kunnen ingrijpen. Desondanks beklijft de term, om twee redenen. Enerzijds geeft de term uitdrukking aan een algemeen menselijk gevoel, een gevoel van verbijstering: er gebeurt iets heel ingrijpends in een leven – de geboorte van een kind, het verlies van een partner, het sterven van een ouder – maar alles gaat ‘gewoon’ door. De zon schijnt, vogels fluiten, planten en bomen groeien en bloeien – terwijl het gevoel overheerst dat wat er is gebeurd zo ingrijpend is dat de wereld, al is het maar even, tot stilstand zou moeten komen, stil zou moeten staan bij wat er gebeurde.[11] En anderzijds lijkt de term ‘schuldig landschap’ een appel in te houden aan wie ‘de plek’ – ook een woord dat Armando veel gebruikt, en dat in zijn werk een bijzondere lading heeft – betreedt: weet wat hier is gebeurd, gedenk wat zich hier heeft voltrokken, herdenk de slachtoffers die hier zijn gevallen.

Het landschap heeft het zien gebeuren, en is alleen daarom al beladen met schuld…

 

 

[1] Zie: https://www.centraalmuseum.nl/nl/collectie/20303-schuldig-landschap-armando.

[2]https://geheugen.delpher.nl/nl/geheugen/view/schuldig-landschap-vierluik-armando?facets%5BcollectionStringNL%5D%5B%5D=Armando%E2%80%99s+meesterwerken&coll=ngvn&maxperpage=4&page=3&identifier=AM01%3A00357.

[3] Armando, Het schuldige landschap = Die schuldige Landschaft, Voetnoot, Amsterdam, 1998.

[4] Armando, Uit Berlijn, De Bezige Bij, Amsterdam, 1983, blz.169-170.

[5] Armando, De straat en het struikgewas, gebruikte uitgave Rainbow Pocket, Amsterdam, 2006, (eerste druk: Amsterdam, 1988), blz. 57.

[6] A.w., blz. 59.

[7] A.w., blz. 115.

[8] Ton Lemaire, Filosofie van het landschap, AMBO, Bilthoven, 1970; herhaaldelijk herdrukt.

[9] Vgl. voor deze kwestie bv. Willem B. Drees (red.), Is nature ever evil? Religion, science and value, Routledge, Londen, 2003. In deze bundel staat een hoofdstuk over de aardbeving van Lissabon: Claudia Sanidas-Kohlbrausch, ‘The Lisbon earthquake 1755: a discourse about the “nature” of nature’, blz. 106-119.

[10] Vgl. bv. Raul Hilberg, Perpetrators Victims Bystanders: The Jewish catastrophe, 1933-1945, Aaron Asher Books, New York, 1992.

[11] Dit gevoel wordt prachtig verwoord in het vermaarde gedicht Funeral blues van W.H. Auden, met de bekende openingsregels: ‘Stop all the clocks, cut off the telephone / Prevent the dog from barking with a juicy bone / Silence the piano’s […]’. Door Willem Wilmink vertaald als ‘Begrafenisblues: ‘Zet stil die klokken. Telefoon eruit. / Verbied de honden hun banaal geluid. / Sluit de piano’s […]’.

Het vangnet van de herinnering
Yourcenar in kort bestek
Vernietiging en wanhoop
Wandelen naar Santiago
Strijden om de universele betekenis van de mens
Terug in de kamers van weleer
Cahier Jeroen Brouwers
Op reis door een verleden land
Schuldig landschap, een begrip van Armando
Johan de Witt en Baruch de Spinoza
Een glasscherf in het oog
De schrijver is een moordenaar. Over Georges Arnaud
De mol en de mus over diepte versus...
‘Sommige vragen kun je alleen beantwoorden met een...
Georg Trakl vertaald en toegelicht
Bruidsschat voor mijn zoon Ibrahim
En altijd is het de vrouw
De les van Gyges
Het gebrul van de onheuglijke waterval (II)
Het gebrul van de onheuglijke waterval (I)
‘J’avais toujours raison’
Brood en wijn
Vier weggedeemsterde gedichten van Jorge Luis Borges in...
Wie knoeit is dapper
De metafysica van Moby-Dick
Het spoor dat achterblijft
Ziekte en Engagement
Quinten Weeterings en de Posthistoire
Psychiatrische experimenten
Éric Michaud