Het was het eerste item van het VRT-duidingsprogramma Terzake, op een donderdagavond.[1] De Belgische minister van asiel en migratie Anneleen Van Bossuyt, net terug van een ‘ontradingsmissie’ in Congo, werd geïnterviewd door Pieter-Jan Desmet. Het gesprek verliep langs de gekende lijnen. Min of meer kritische vragen van de journalist, tussendoor een interview met grondwetspecialist Patricia Popelier, vervolgens verweer van de minister. De volgende uitspraak illustreerde dat verweer: ‘Wat ik opmerkelijk vind in het interview is dat er herhaaldelijk verwezen werd naar het moreel kompas. Voor mij is het moreel kompas niet het belangrijke, maar de realiteit in de samenleving, en dat is dat de druk in de samenleving veel te groot is en wat de juridische mogelijkheden zijn om dat op te lossen.’ Even later herhaalde ze fel: ‘Dat is voor mij de richting en de leidraad en niet voor mij het moreel kompas’.
Hoogst opmerkelijk was nu dat in het interview het woord ‘moreel kompas’ zelfs niet één keer was gevallen. Popelier beweerde alleen dat Van Bossuyt de arresten van het Grondwettelijk Hof en de Raad van State naast zich neerlegde. In een reactie op de uitzending corrigeerde Popelier het vreemde van de reactie van Van Bossuyt door erop te wijzen dat niet het hele interview met haar was uitgezonden en dat de passages, waarin Popelier wel degelijk had gesproken over een moreel kompas, waren geknipt.
Moraalridders en deugdpronkers
Wat er ook van zij, de afbraak van het ‘moreel kompas’ staat wellicht al geruime tijd op de voorgeprogrammeerde fiches van N-VA-politici, waarmee ze dan bij elke gelegenheid die zich voordoet kunnen uitpakken. Een paar voorbeelden ter illustratie. Een interview met minister van defensie, Theo Francken, uit De Morgen van 27 oktober 2025: ‘Vraag: Palantir is omstreden, omdat het Israël helpt, samenwerkt met Trumps immigratiedienst ICE en over zoveel data beschikt dat een Big Brother-maatschappij dichterbij komt. Oprichter Peter Thiel noemt democratie een bedreiging. Dat is allemaal geen probleem?’ Francken: ‘De NAVO heeft een akkoord met Palantir. Zowat elk Europees land werkt ermee samen. De moraalridders moeten zich maar eens afvragen waarom wij dat als enige partner níét zouden doen.’ [2]
Ook premier Bart De Wever houdt niet van termen als ‘moral high ground’ en ‘gutmensch’. Op 4 september 2025 zei hij in Amsterdam: ‘De wereld, dat is ook onrust, ongenoegen, wrevel, wrok en brutaal geweld. Dat gaat niet zomaar veranderen door op de moral high ground te kamperen of door met uitgestrekte armen liefde de wereld in te sturen.’[3] In diezelfde maand had hij in een radio-interview beweerd dat het debat over Gaza hem ‘geweldig stoorde, omdat het in morele termen werd gevoerd’.[4] Al veel langer sprak hij zijn misprijzen uit voor ‘Gutmenschen’ en ‘deugdpronkers’.
Ideologische achtergrond
Wat is de achtergrond voor deze resolute en niet mis te verstane afwijzing van het ‘moreel kompas’? De N-VA, die niet bepaald houdt van ‘woke’ activisme, ergert zich al jaren aan de in hun ogen mateloze arrogantie waarmee links pretendeert moreel hoogstaander te zijn dan rechts. Voor die houding tegenover een doorgeslagen moralisme van ‘woke’ kunnen velen zeker begrip opbrengen. Zelfs een linkse activistische filosoof als Susan Neiman uitte kritiek in haar essay, Woke is niet links.[5] ‘Woke’ is voor haar niet helemaal of zelfs helemaal niet links. Volgens Neiman breekt links in haar woke-gedaante immers met haar eigen universalisme. Woke zegt wel op te komen voor rechtvaardigheid en vooruitgang, maar lijkt niet te beseffen dat haar eigen vooronderstellingen dat project net ondermijnen. Wie achter goede bedoelingen alleen Westerse machtsstructuren ziet, verliest zijn geloof in rechtvaardigheid. Wie in de Westerse geschiedenis nergens vooruitgang vindt, verliest elke hoop op verbetering. Wie de polariserende wij-zij-tegenstelling als uitgangspunt hanteert, vindt universele rechtvaardigheid onbereikbaar.
En ook Ian Buruma, die men al evenmin van rechtse sympathieën kan verdenken, uitte in zijn biografie over Spinoza, Filosoof van de vrijheid, onverholen kritiek op de uitsluitingsmechanismen binnen het woke-denken: ‘Een eigen realiteit creëren is wat totalitaire staten doen. Ze schrijven voor wat mensen moeten denken over het verleden, het heden en de toekomst. Maar de extreemrechtse aanval op de waarheid is slechts een spiegelbeeld van standpunten die ook in sommige linkse kringen heersen. Dat mensen hun eigen werkelijkheid maken is immers ook de veronderstelling van “progressieven” die geloven dat alle waarheid slechts een weerspiegeling is van de relatieve machtsverhoudingen.’[6]
Voor wie zich over de excessen van ‘woke’ ergert, blijven er dan twee opties over: ofwel het debat met hen op morele gronden aangaan; ofwel elke morele reflectie uit het geopolitieke toneel bannen. De N-VA kiest voor de tweede optie. Zij zet ‘woke’ gewoon weg als een vorm van morele verwaandheid, zonder zelf enige vorm van morele reflectie of gevoeligheid daartegenover te stellen: geopolitiek en moraal zijn twee totaal gescheiden werelden; zelfs als een genocide in het geding is, mag het niet over moraliteit gaan; de verdediging van universele mensenrechten en het bewaken van ons moreel kompas staan ‘Realpolitik’ volgens hen in de weg.
Hannah Arendt en de banaliteit van het kwaad
Hannah Arendt is vandaag ‘in’. Haar werk wordt vertaald, instituten dragen haar naam, overal wordt over haar geschreven.[7] Vooral haar uitspraak ‘de banaliteit van het kwaad’ slaat aan. Die uitspraak verwijst naar de titel van het boek dat zij schreef over het Eichmann-proces.[8] Over die uitspraak zijn vuistdikke boeken geschreven, hagiografische en kritische boeken. Historici fileerden haar in hun ogen foute weergave van de figuur Eichmann – hij zou een fervente Nazi-aanhanger en antisemiet zijn geweest en niet zomaar een dociel burgermannetje dat braaf bevelen opvolgde en uitvoerde. Figuren als Otto Mann of Hans Jonas, om slechts de meest bekenden te noemen, gingen met haar stevig in debat. Of ze het al dan niet bij het rechte eind had in haar beoordeling van de particuliere figuur Eichmann, vast staat dat de idee achter de uitspraak over ‘de banaliteit van het kwaad’ een universele reikwijdte heeft. Daarmee bedoelde ze dat grote wandaden niet altijd voortkomen uit monsterlijke intenties, maar vaak uit ‘gedachteloosheid’ en het blindelings, onnadenkend volgen van procedures.
De banalisering van het moreel kompas door toonaangevende politici is daarvan de illustratie bij uitstek. Indien een moreel kompas, vroeger heette dat ‘geweten’, niet meer van tel is, staat de deur wijd open voor de sluimerende banalisering van het kwaad. Stellen dat een moreel kompas niet belangrijk is, is immers ook een evaluatieve uitspraak. Ze impliceert voor Van Bossuyt en partijgenoten dat hun ambitie om de beoogde uitwijzingscijfers (uitstroom naar boven, instroom naar beneden) te halen prevaleert op elke vorm van menselijke empathie. Daarmee is niet gezegd dat zij ‘onmensen’ zouden zijn of dat hun ambities zouden voortkomen uit monsterlijke intenties. Daarmee wordt slechts geïllustreerd dat hun beslissingen voortkomen uit het blindelings, onnadenkend volgen van procedures, dat ze gedachteloos de juistheid van die procedurele aanpak niet langer in vraag stellen en dat zo hun gevoeligheid voor het leed van concrete slachtoffers geleidelijk verdwijnt.
Anneleen Van Bossuyt en de banaliteit van het moreel kompas
Maar niet iedereen volgt blindelings en onnadenkend voorgeschreven procedures. Op 3 april 2026 reageerden 477 moedige Fedasil-ambtenaren scherp op het beleid van hun minister met een open brief. Van Bossuyt omzeilde tijdens Terzake vakkundig de vraag over hun protest: ‘Ik heb absoluut begrip voor de druk die op hen ligt, zowel persoonlijk als professioneel’. Maar wie de open brief van deze moedige ambtenaren leest, ziet veel meer: ze weigeren hun moreel kompas te negeren, ze willen niet onnadenkend door het leven gaan. Hun slotzin spreekt boekdelen: ‘Mevrouw de minister, wij willen de gevolgen van uw beleid, dat indruist tegen de waarden en belangen van ons land en tegen de menselijke waardigheid, niet op ons geweten hebben.’’[9]
Wie, zoals Anneleen Van Bossuyt, het bewaken van het moreel kompas banaliseert, plaveit onnadenkend de weg naar de banaliteit van het kwaad en naar de mensonwaardige gevolgen daarvan op termijn. De banalisering van het moreel kompas is de basisoorzaak van wat Ilja Leonard Pfeiffer de ‘absolute democratie’ noemt.[10] Een democratisch verkozen regering die zich denkt alles te mogen permitteren, tegen adviezen van rechters en tegen de gewetensnood van haar ambtenaren in, belichaamt het verhaal van de verwording van morele waarden die ooit – echt nog niet zo lang geleden – als vanzelfsprekend werden erkend. Arendts banalisering van het kwaad is veel meer dan een historische uitspraak die alleen maar slaat op de gruwelen van het Naziregime. Ze geldt in alle tijden en op alle plaatsen. De banalisering van het kwaad waart, bij gebrek aan moreel kompas, vandaag als een spook onder ons.
[1] https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/04/16/van-bossuyt-op-ontradingsmissie-in-congo/
[2] https://www.demorgen.be/nieuws/legerminister-theo-francken-n-va-poetin-weet-als-ik-nucleaire-wapens-inzet-vegen-ze-moskou-van-de-kaart~b6f7568f/
[3] https://premier.be/nl/nieuws/toespraak-bart-de-wever-hj-schoo
[4] https://www.knack.be/nieuws/belgie/politiek/als-een-genocide-nog-niet-over-moraliteit-gaat-wat-dan-wel/
[5] Susan Neiman, Woke is niet links. Lemniscaat, Rotterdam, 2023.
[6] Ian Buruma, Filosoof van de vrijheid. Atlas Contact, Amsterdam, 2024, blz. 225.
[7] Cf. Geert Van Eekert, ‘Het tegendraadse denken van Hannah Arendt’. https://www.ucsia.org/wp-content/uploads/2026/01/Denken-als-revolte-Geert-Van-Eekert.pdf.
[8] Hannah Arendt, Eichmann in Jeruzalem. De banaliteit van het kwaad. Olympus, Amsterdam, 2016.
[9] https://www.standaard.be/opinies/open-brief-van-477-medewerkers-fedasil-aan-hun-minister-anneleen-van-bossuyt-wij-willen-de-gevolgen-van-uw-beleid-niet-op-ons-geweten-hebben/145092456.html. Cursivering GV.
[10] Ilja Leonard Pfeiffer, Absolute democratie. Kroniek van een aangekondigde afrekening. De Arbeiderspers, Amsterdam, 2026.
