Godland (2022) van de IJslandse regisseur Hlynur Pálmason is een rustige, langzame film. Er gebeurt weinig en er wordt weinig gesproken. Desondanks is deze roadmovie een intrigerende productie. Doorgaans maakt een reiziger een persoonlijke groei door en wordt hij door de belevenissen onderweg innerlijk verrijkt. De transformatie die de jonge negentiende-eeuwse Lutherse predikant Lucas op zijn tocht van Denemarken naar zijn nieuwe post in een verre uithoek van IJsland doormaakt, is tegengesteld. Het tij blijkt na twee en een half uur niet te keren.
Godland is vooral geduid in koloniale termen: een bijna tot mislukken gedoemde confrontatie tussen de bewoners van een kolonie en een vertegenwoordiger van het dominerende moederland.[1] Naar mijn overtuiging is dat niet het thema van de film en beslist niet het centrale. Veeleer staat de persoon van Lucas centraal en wat de wederwaardigheden vertellen over zijn innerlijk, zijn geloofsbeleving en hoe hij staat in zijn ambt. Tegen de achtergrond van Christenreis (The Pilgrim’s Progress) van John Bunyan krijgen deze thema’s een nog sterker reliëf.
Het verhaal
Lucas (een van de vier evangelisten, de ontwikkelde geest, de nauwkeurige observator, de ‘brenger van licht’) is een jonge Lutherse predikant die wordt uitgezonden naar een verlaten streek aan de oostkust van het toch al nauwelijks bewoonde IJsland om daar een kerk te bouwen en het geloof te verkondigen. In de beschutting van een vertrouwde pastorie hoort hij uiterlijk onbewogen zijn opdracht aan.
Naar later blijkt, is Lucas totaal onvoorbereid op wat hem te wachten staat. Toch gaat hij de uitdaging met een zekere nieuwsgierigheid aan. Op de bootreis leert zijn tolk hem een paar woordjes IJslands. Hij schiet foto’s met zijn meegebrachte glasplaatcamera. Hij kiest ervoor om ver van zijn bestemming aan land te gaan en zo onderweg naar zijn nieuwe standplaats het land en de bevolking te leren kennen.
Lucas en zijn tolk worden opgewacht door de gids Ragnar en enkele helpers, en genoeg IJslandse pony’s om het gezelschap naar de bestemming te begeleiden, inclusief bagage, waaronder Lucas’ grote camera, zijn kleine boekenverzameling en een levensgroot kruis.
Het pakt allemaal anders uit dan Lucas verwacht had. Ragnar is in alles het tegendeel van Lucas: een man van de praktijk, gehard door de elementen, geworteld in de folklore van het land. Ragnar en Lucas hebben niet veel met elkaar op. Echt contact komt niet tot stand. Veel mensen zijn er verder niet om te ontmoeten. Afgezien van een paar boeren, van wie zij hooi afnemen voor de paarden, komen zij niemand tegen.
De omgeving leert Lucas wél kennen, al is dat anders dan voorzien. Zij betovert hem en breekt hem af. De dagenlange tocht door het ongebaande en eenzame gebied met zijn majestueuze natuur blijkt een fysieke en mentale uitputtingsslag.[2] Hij verliest al zijn reserve. Bij een oversteek over een snelstromende rivier glijdt onverwacht het kruisbeeld van de rug van de pony en verdwijnt in het kolkende water. De tolk wordt door de consternatie van zijn pony geworpen en overleeft het niet.
Lucas is kapot wanneer zij hun bestemming bereiken, een nederzetting die nauwelijks die naam verdient. Een paar dagen krijgt hij onderdak bij de Deense boer Carl en zijn dochters Anna en Ida. Daarna neemt hij intrek in een buurhuisje. Hij ontwikkelt een band met Anna. Haar vader keurt dat niet goed. De verhouding met Ragnar blijft gespannen. Zij pakt uiteindelijk fataal voor Ragnar uit.
Tijdens zijn eerste kerkdienst wordt het Lucas ineens teveel. Zijn gehoor in verwarring achterlatend, loopt hij weg uit de kerk. Het lukt hem nog net om een pony te zadelen en erop weg te rijden. Carl gaat achter hem aan en vindt hem.
Wanneer Ida het volgende voorjaar ter plekke komt, merkt zij troostend op dat Lucas een deel van de ontluikende natuur zal worden.
Christendom en kolonialisme?
Misschien is het omdat IJsland in de negentiende eeuw een onderdeel van Denemarken vormde en omdat Lucas een staatskerkelijke missie had, dat het koloniale als thema is gezien. Naar mijn overtuiging vormt dit echter slechts het – betekenisvolle – decor. De aanwezige Deense bewoners van de nederzetting, de Deense voertaal, de vertrouwdheid met het Lutheranisme – dit alles wijst erop dat de missie van Lucas niet specifiek koloniserend of kerstenend was. Zelfs Ragnar, die op een stille manier rebelleert tegen Lucas, blijkt een Deense moeder te hebben, enig Deens te spreken en ten minste Deens te kunnen verstaan, ook al houdt hij tijdens zijn tocht met Lucas over land de schijn van het tegendeel hoog. Uit zijn houding blijkt enige vijandigheid voor al wat Deens is, maar Ragnar en Lucas lijken in het verhaal vooral tegenstrijdige naturen te zijn. Ook zijn toenaderingspogingen tot Lucas pleiten er niet voor hun onderlinge antagonisme in het koloniale te zien.
In het diepe
Godland laat zien hoe Lucas tijdens zijn tocht eerst God en dan zichzelf verliest. Het is een langzaam en bijna onmerkbaar proces dat zich vooral in retrospectief laat begrijpen. De oversteek over de rivier speelt daarin zonder twijfel een veelzeggende rol. Zij slaat de belangrijke ankers van Lucas weg: het kruisbeeld vormt een verbinding met het verleden, zoals de tolk zijn verbinding naar de toekomst is.
Het enige houvast dat Lucas daarna op zijn reis nog heeft, is zijn fotografie.[3] De introductietekst vertelt dat de film geïnspireerd is door glasplaatfoto’s die later bij de zuidoostkust zijn gevonden. Het is een deel van het verhaal, zo heeft de regisseur later verteld.[4] De proloog richt wel de aandacht op de betekenis van de fotografie in het verhaal.
De fotografie laat de oprechte belangstelling van Lucas zien voor het land waar hij naartoe is gestuurd. Tegelijk drukt zij ook zijn ambigue positie uit ten opzichte van zijn omgeving: hij is er deel van, maar ook weer niet. Hij legt de werkelijkheid vast, maar ook weer niet.
Op een nog dieper niveau symboliseert de fotografie misschien zijn poging om betekenis te vinden in de natuur die ongenaakbaar is en zwijgt – net als God. De plaatjes van de lege natuur kunnen uiteindelijk echter niet de leegte voorkomen die zich langzaam nestelt in zijn hart.
In de nederzetting
Lucas doet zijn best om te integreren, al blijkt dat dit in de sterk autarkische gemeenschap van verspreid liggende boerderijen geen gemakkelijke kluif.
De bouw van de kerk vordert in elk geval gestaag. Intussen is Lucas niet in staat om aan de verwachtingen te voldoen die zijn parochianen van zijn ambtsvervulling hebben. Zo wil hij nog geen huwelijk voltrekken terwijl de kerk nog in aanbouw is. Misschien zit zijn ambtsopvatting hem in de weg, maar in de verlaten, nauwelijks bewoonde streek heeft het vasthouden daaraan iets onwezenlijks. Misschien mist hij de geestelijke kracht ervoor. Daarbij komt nog het persoonlijke antagonisme met Ragnar.
Tweemaal zoekt Ragnar toenadering tot hem. Wanneer Ragnar tijdens de bouw van de kerk vraagt hoe hij een man Gods kan worden, houdt Lucas hem op afstand. Dan duikt Ragnar op bij een fotoshoot in de natuur. Hij begint met een biecht. De voorbede die hij vraagt, krijgt hij niet. Op zijn biecht volgt geen vergeving en geen nieuw begin. Wanneer Ragnar bekent hoe hij Lucas dwars heeft willen zitten, knapt er iets in Lucas. Naast God is hij dan ook zichzelf kwijt.
Een andere christenreis
De tragische ontwikkeling die de goedbedoelende, stille jonge predikant op zijn reis doormaakt, vormt het volmaakte tegendeel van de allegorische reis van Christen (Christian) in Een christenreis van John Bunyan. Het boek verscheen in 1678 onder de titel The Pilgrim’s Progress (The Pilgrim’s Progress from This World to That Which is to Come).[5] De Puritein Bunyan, een dissenter van de gevestigde Anglicaanse Kerk, schreef het in de gevangenis, waartoe hij jarenlang veroordeeld was vanwege zijn geloof.
Het boek volgt Christen op zijn reis van de stad Verderf op weg naar het hemelse Jeruzalem. Zijn vertrekpunt is niet de veilige geborgenheid van een staatskerk. In zijn rugzak draagt hij geen kruisbeeld, maar Zonde. Net als Lucas verliest hij onderweg ook een metgezel, Getrouwe, maar hij krijgt daarna Hopende om met hem mee te reizen. Christen wordt op de proef gesteld. Hij ontmoet op zijn pad vele verleidingen, obstakels en gevaren, zoals Bijbedoeling, Atheïst en Onkunde, die hij allemaal trotseert. Uit de opsluiting door Wanhoop weet hij te ontsnappen. Uiteindelijk moet Christen ook een rivier oversteken, de Doodsjordaan (de dood). Het brengt hem bij zijn bestemming, het hemelse Jeruzalem.
Bunyan raakte een snaar. Meteen bij zijn verschijnen werd zijn boek een bestseller. Het is tot op de dag van vandaag populair gebleven. Daarmee is het een van de meest succesvolle titels uit de christelijke literatuur.
Het persoonlijk diepdoorleefde en vurige geloof dat de Puriteinen moesten verdedigen tegenover de gevestigde orde, gaf hen, net als de allegorische Christen, de innerlijke kracht om alle obstakels te trotseren die zij op hun weg tegenkwamen.
De exemplarische hero’s journey van Bunyan contrasteert in alles met de tragische lotgevallen van de welwillende Lucas, die onvoorbereid op pad werd gestuurd, gevormd in het traditionele en staatskerkelijke geloof, dat zo verknoopt was met de sociale orde en de burgerlijke samenleving en cultuur. Godland is daarmee een omgekeerde Christenreis.
Het contrast tussen Godland, waarin God voor de verkondiger van Zijn Woord verrassend verborgen blijft, en Een christenreis doet ook vragen oplichten voor ons, binnen maar ook buiten de context van religieus geloof: vervallen wij wanneer de wereld zich niet plooit naar onze verwachtingen, tot wanhoop of niet? Ontlenen wij onze kracht aan externe omstandigheden of kunnen wij zelf dragers zijn van betekenis die wij verinnerlijkt hebben? Godland en Een christenreis tonen daarin twee uitersten.
Reageren? Mail naar: Sophie.vanBijsterveld@ru.nl
Sophie van Bijsterveld is hoogleraar Religie, recht en samenleving aan de Radboud Universiteit.
[1] Zie bijvoorbeeld https://awardswatch.com/godland-review-hlynur-palmasons-latest-is-an-intriguing-and-evocative-look-at-danish-colonialism-b-toronto/; https://variety.com/2022/film/reviews/godland-review-vanskabte-land-volada-land-1235274746/.
[2] De Deense titel van de film luidt Vanskabte land (‘misvormd land’) en de IJslandse Volaða land (‘miserabel land’).
[3] Joost Broeren-Huitenga, ‘Godland. Nergens een god, maar wel een camera’, https://filmkrant.nl/recensies/godland/.
[4] ‘https://filmkrant.nl/interview/hlynur-palmason-godland/.
[5] In de 17de-eeuwse Nederlandse versie luidde de titel ‘Eens Christensreize naar de Eeuwigheid’. Deel twee verscheen in 1684; de Nederlandse titel daarvan is ‘Een christinnereis’.
