Yasser Arafat, de historische PLO-leider, zei graag dat Palestina ‘de Achilleshiel van het Midden-Oosten’ is. Waarschijnlijk bedoelde hij daarmee dat als het Palestijnse probleem zou worden opgelost, ook veel andere problemen in het Midden-Oosten oplossingen konden krijgen; terwijl zonder oplossing voor Palestina geen enkel ander probleem in de regio oplosbaar is. Palestina was een tijdbom en zou dat blijven. Niet in alles zou Arafat helderziend blijken, maar hierin dus wel.
Nu is wat tegenwoordig Palestina moet heten, de Westbank van de Jordaan, de Gazastrook en Oost-Jeruzalem dat de hoofdstad ervan moet zijn, opnieuw voorwerp van een waaier aan agressie in verschillende vormen en intensiteiten. In Oost-Jeruzalem gaat het van huis tot huis dat wordt belegerd, overgenomen, bezet door Joodse kolonisten in het kader van hun plan voor een eengemaakt Joods Jeruzalem als ‘ondeelbare hoofdstad van Israël’, en Palestijnse families worden op straat gezet en verjaagd, ook al wonen ze daar al duizend jaar. Op de bezette Westbank, formeel in feite nog steeds grondgebied van Jordanië, komen woeste bendes Joodse kolonisten uit nabijgelegen kolonies (overal in de Westbank is wel een nabijgelegen kolonie) die onder evidente bescherming van het Israëlische leger en ‘grenspolitie’ oogsten verwoesten dan wel gewoon stelen, olijfgaarden vernielen of meenemen, Palestijnse dorpen aanvallen. De steden van de Westbank en, vooral, hun vluchtelingenkampen, krijgen geregeld ‘raids’ te verduren van de IDF, zogenaamd op ‘terroristenjacht’. Momenteel worden vooral Jenin en Tulkarm geviseerd, waarbij het vluchtelingenkamp van Jenin werd belegerd met de typisch Israëlische combinatie van gepantserde bulldozers en tanks. Israëls premier Benyamin Netanyahu liet al verstaan dat zijn leger daar dit jaar alvast niet meer zal vertrekken. En dan heb je Gaza.
Met zijn officieel meer dan 50.000 doden en 113.274 verminkten in anderhalf jaar oorlog door het sterkste leger in de regio, hoef je quasi totaal platgebombardeerd Gaza niet meer voor te stellen. Het is in het Midden-Oosten veruit de radicaalst vernietigde stad van de voorbije honderd jaar. De IDF luchtmacht probeert er, sinds Netanyahu het bestaande staakt-het-vuren doorbrak, ook de ondergrond weg te bombarderen, op zoek naar de Hamas-tunnels die daar zijn gegraven.
Terugkomend op de profetie van Yasser Arafat, nu is het Gaza dat de Achilleshiel van het Midden-Oosten is geworden, de nog steeds tikkende tijdbom, omdat er ogenschijnlijk geen oplossing voor bestaat. (Hoewel die oplossing wel degelijk bestaat en aan iedereen bekend is.) Alle politieke, diplomatieke en zelfs militaire bewegingen van het moment draaien rond de vraag hoe het verder moet met de Gazastrook – en met Gaza-stad, een van de oudste steden van de Levant.
Het zal moeilijk blijven een voor alle partijen aanvaardbaar plan voor een naoorlogs Gaza te bedenken. In een eerste fase: wie wil er opdraaien voor een rokende puinhoop met twee miljoen haveloze vluchtelingen erin? Wie heeft daarvoor het geld, de middelen, de nodige knowhow?
Op dat gebrek aan plan zit de Israëlische oorlog vast: de generaals die de militaire campagne voeren willen weten welke richting ze uit moeten, wat de bedoeling is van hun oorlog, en kijken daarvoor naar de regering. De regering kijkt naar het oorlogskabinet rond Benyamin Netanyahu. Maar Netanyahu, die het antwoord misschien weet en misschien ook niet, weigert te zeggen wat zijn politieke plan is voor de Gazastrook. Zo zit alles vast, en de oorlogsmachine blijft rondjes draaien – niet alleen in Gaza, of zelfs in Palestina: ook Syrië, pas verlost van Bashar el Assad, wordt nog periodiek aangevallen, en Libanon opnieuw. En Iran verliest niets met even te wachten. Een uitkomst is er niet.
Wat wil Netanyahu dan? Binnen de Israëlische politieke sfeer vecht hij voor zijn politieke overleven, en niet alleen dat: hij heeft al enkele rechtszaken tegen zich lopen, onder meer voor corruptie, en kan eigenlijk alleen uit de gevangenis blijven zolang hij, als premier, onschendbaar is. Dat wil zeggen zolang de huidige regering aan de macht blijft. Door de uiterst onbesliste uitkomst van de jongste verkiezingen in Israël, staat of valt die regering met de deelname van twee extreemrechtse partijen, die allebei de voortzetting van de oorlog als voorwaarde stellen (al is dat niet hun enige voorwaarde) om in de regering te blijven. Dus wat hij er ook van denkt, en men kan zich afvragen of het hem eigenlijk wel interesseert, is Benyamin Netanyahu verplicht de oorlog voort te zetten tot het einde. Maar militair gezien kàn een dergelijke oorlog, kan déze oorlog niet worden gewonnen. Generaals en militaire experts zijn het daar ongeveer over eens. Dus geen oorlog tot het einde want dat is er niet. Wat dan wel? Dan zegt Netanyahu dat hij de oorlog zal voortzetten tot Hamas is vernietigd, en alle systemen en structuren van Hamas in de Gazastrook zijn vernietigd. Maar na anderhalf jaar oorlog is dat nog niet gelukt, en in Doha onderhandelen gezanten van Bibi Netanyahu over mogelijke voorwaarden voor een staakt-het-vuren en de uitlevering van de gijzelaars die Hamas nog in handen heeft. Of ze doen alsof. Ongeveer zoals Netanyahu in de jaren voor 7 oktober 2023 en de start van deze nieuwe oorlog de Hamas-regering in Gaza liet financieren met valiezen vol cash uit Qatar, om te beletten dat het bestuur er zou instorten. Dat zegt hij dus, en vorige week verklaarde hij bovendien dat hij zijn huidige offensief in Gaza (in enkele dagen al 1000 doden) zou verdiepen en uitbreiden als Hamas niet snel met de uitlevering van de resterende gijzelaars over de brug kwam. En hij zei dat zijn nieuwe maatregelen onder meer de bezetting van stukken grondgebied in en om Gaza stad konden bevatten. Kijk eens aan, is dat dan een teken, een hint van wat ècht de bedoeling is? Dat weet men dus niet, maar aanwijzingen zijn er genoeg.
Palestina?
De meest voor de hand liggende oplossing voor de toekomst van Gaza zou allicht de Palestijnse zijn. Daar stoot men op een paar criante moeilijkheden, maar er wordt aan gewerkt om die op te lossen. Wil Israël na al die jaren van verdoken samenwerking niets meer met Hamas te maken hebben? De Hamasleiding liet al weten dat ze best kan samenwerken met een Palestijnse nationale regering waar ze niet in zou zitten. Heeft de decennia oude vijandschap tussen Hamas en de Palestijnse Autoriteit – dus eigenlijk Fatah – er niet voor gezorgd dat keer op keer gevormde nationale regeringen met Hamas en Fatah (en de anderen) erin de grond in werden geboord, zodat weer een nieuwe ‘nationale regering met-samenwerking-van-Hamas’ als concept weinig geloofwaardigheid bezit? De Palestijnse Autoriteit van Mahmoud Abbas heeft zich in het afgelopen anderhalf jaar doen opmerken door een zo totale afwezigheid in het conflict en een zo radicaal stilzwijgen in alle talen, alsmede door haar openlijke collaboratie met het Israëlische leger in Jenin de jongste maanden, dat er inderdaad de stellige druk van de Arabische buurlanden voor nodig is om met dié groep een geloofwaardige regering te willen vormen. Het nadeel hier is wellicht dat de oudere generatie in de PA nog steeds lijkt te geloven in een onpartijdige rol van de Verenigde Staten als bemiddelaar in hun conflict, naast het feit dat Mahmoud Abbas en zijn kliek bij de Palestijnse bevolking zo impopulair zijn geworden dat ze, als ze ooit hun al lang beloofde verkiezingen zouden durven organiseren, die bijna zeker zouden verliezen.
Maar aangezien de meeste Arabische landen nu onder sterke Amerikaanse druk staan, opent dit misplaatste geloof in de onmisbaarheid van Amerika misschien perspectieven.
Een Fatah- of PA-regering zonder Hamas over heel Palestina, dus ook over Gaza, lijkt zelfs met gedoogsteun van Hamas weinig waarschijnlijk, daarom wordt wel gespeculeerd over een regering van ‘technocraten’ of specialisten die uit verschillende hoeken kunnen komen. Dergelijke formaties zijn al eerder geprobeerd, maar werden gesaboteerd met behulp van de oude vijandschap tussen Fatah en Hamas. Die oplossing zou nu dus mogelijk zijn. Het enige wat ervoor ontbreekt is de instemming van Israël, want een nationale regering voor Palestina die een soort ‘verzoening’ zou bevatten, zou een stap vooruit zijn in een richting die Israël niet wil, de onafhankelijke Palestijnse staat waar het allemaal eigenlijk om te doen is.
Is het daarbij de moeite waard de Hamas-leiding op haar woord te geloven? Zij hebben al vaker gelogen, maar verhoudingsgewijs niet méér dan anderen in het Midden-Oosten. Natuurlijk weten wij officieel niet wat Hamas zegt, aangezien het de bondgenoten van de VS verboden is met de groep in contact te komen, omdat zij op de lijst van ‘terroristische’ organisaties staat. Maar officieus weten we het wel, en we weten ook dat Hamas door de oorlog zo’n formidabele klap heeft gekregen, waarin Israël het grootste deel van haar leiding heeft vermoord, dat de organisatie militair nauwelijks zal kunnen overleven. Daarbij is Hamas verantwoordelijk voor de onbeschrijflijke catastrofe die ze over de Gazastrook heeft afgeroepen met haar aanval op Israël op 7 oktober 2023. De bevolking van Gaza die dit heeft overleefd, nadat zij jaren lang door de zedenmeesters van Hamas werd getiranniseerd, moet men niet vragen nog veel sympathie voor hen op te brengen. Aan de anti-oorlog of anti-Hamas betogingen die in Gaza de afgelopen weken enkele honderden mensen mobiliseerden (en die door de Israëlische propaganda dan een beetje te gretig werden opgeraapt), kan die impopulariteit niet worden afgemeten, al kunnen ze een veeg teken zijn.
Belangrijker wellicht is de vermindering van de internationale steun die Hamas geniet.
De as van Iran
Die steun kwam – en komt nog ten dele – van de zogenaamde ‘As van Verzet’, wat de vriendelijke vertaling is van de notie ‘Axis of Evil’, ‘As van het kwaad’, die VS-president George W. Bush lanceerde in januari 2002, na de aanvallen van Al Qaida op elf september. Daarmee benoemde Bush toen alle landen die steun verleenden aan in zijn ogen ‘terroristische’ groepen. Dit werd door grote delen van de moslimwereld verstaan als een open oorlogsverklaring aan de islam – wat het feitelijk ook was. En hoewel sjiitisch Iran met die oorspronkelijke acties van soennitisch Al Qaida wellicht niets te maken had, is het mettertijd zoiets als het centrum ervan geworden.
De ‘As van Verzet’ omvatte, onder vermoedelijke leiding van (en financiering en bewapening door) Teheran, een sliert milities, met de eveneens vermoedelijke stilzwijgende instemming van enkele Arabische landen. Dat was de Hezbollah in Libanon en in Syrië, de Islamitische Jihad in Gaza en de Westbank, de Houthi’s in Jemen, de Hamas, en diverse milities in Syrië en Irak. Israël heeft in het voorbije anderhalf jaar van oorlog de Hezbollah zo zwaar toegetakeld dat ze nog weinig offensief vermogen over heeft, Syrië van Bashar el Assad is ingestort en overgenomen door opstandige milities die voorlopig andere zorgen hebben dan de hulp aan Hamas, en de Jemenitische Houthi’s, die de Rode Zee onveilig maken en Israël wilden bestoken tot het de oorlog in Gaza zou stopzetten, worden nu zelf door de VS aangevallen. En aangezien zij alle eigenlijk vooruitgeschoven posten waren van de defensie van Iran tegen eventuele Israëlische aanvallen, is Teheran op deze manier hoe dan ook sterk verzwakt. Hamas, in de Gazastrook, dat zelf al zo verminderd is door de Israëlische oorlog, kan op veel minder hulp rekenen dan voorheen.
De enige uitweg die Hamas overblijft lijkt dan een akkoord. Een akkoord met Israël over een staakt-het-vuren in ruil voor de resterende gijzelaars. De onderhandelingen over dat akkoord slepen aan. Ze hadden al weken geleden afgesloten moeten zijn, in het kader van het vorige staakt-het-vuren dat zijn tweede, definitieve fase moest ingaan, waarmee de oorlog moest worden beëindigd. De derde fase zou, ironie, over de wederopbouw van Gaza gaan, maar toen verbrak Netanyahu het akkoord en startte de oorlog opnieuw, deze keer met de duidelijke instemming van de VS en in een oorverdovende stilte van de Europese Unie.
Want er was dus dat zogenaamde plan voor Gaza van Donald Trump. In grote lijnen behelst dat dat de VS de Gazastrook ‘overnemen’, lees als oorlogsbuit overkopen van Israël in ruil voor bij voorbeeld de geleverde hulp in de oorlog – zonder de Amerikaanse wapens en bommen had Israël de oorlog niet op deze manier kunnen voeren, Trump zal vinden dat daar iets tegenover kan staan. Dan zou in de logica van dat plan de Gazastrook moeten worden leeggemaakt van zijn resterende Palestijnse inwoners – we spreken over, geven en nemen, twee miljoen haveloze mensen –, die door omliggende landen worden opgenomen. Trump dacht aan Egypte en Jordanië en allicht nog andere landen die elk een paar honderdduizend vluchtelingen wel moesten aankunnen. Eenmaal vrij van Palestijnen kon de Strook met bulldozers en grote machines worden ‘schoongemaakt’ van 50 miljoen ton puin en niet ontplofte munitie, en de immobiliënkoningen van Donald Trump zouden er een droomwereld scheppen, een ‘Riviera’ langs de mooiste stranden van de Middellandse Zee.
Dat dit plan in zijn stuitende brutaliteit onuitvoerbaar lijkt, belet niet dat men het ernstig moet nemen, al was het maar omdat het van de president van de VS komt, en het in zekere zin past in een al eerder aangegeven politieke denkwijze, namelijk die van de ‘Abraham-akkoorden’, en al helemaal in de visie van de Israëlische kolonisten rond Netanyahu.
De politiek van de Abraham-akkoorden (zo genoemd omdat Abraham aan de bron staat van de drie ‘godsdiensten van het Boek’, judaïsme, christendom en islam) wortelt in de notie dat Vrede in het Midden-Oosten – dat wil zeggen vrede op de voorwaarden van Israël – koopbaar zou zijn door abstractie te maken van de Palestijnse kwestie, en door de Arabische landen rondom één voor één Israël te doen erkennen, eventueel in ruil voor financiële steun of andere gunsten. Dat begon met de bilaterale normaliserings-akkoorden tussen Israël en de Verenigde Arabische Emiraten en tussen Israël en Bahrein, in 2020. Het werd vervolgd door akkoorden met Soedan en met Marokko (dat van Washington in ruil tegen alle internationale wetgeving in de soevereiniteit over de Westelijke Sahara kreeg).
De volgende en belangrijkste stap had de erkenning van Israël door Saoedi Arabië zullen zijn. Snel moderniserend Saoedi Arabië heeft grote belangstelling voor Amerikaanse bewapening en nucleaire technologie. Men moet hier de tegenstelling met Iran en de Iraanse inspanningen voor kernbewapening niet vergeten. Maar Saoedi Arabië heeft al decennia een vredesvoorstel met Israël klaarliggen, dat als voorwaarde in hoofdzaak een onafhankelijke Palestijnse staat bevat. Israël heeft daar nooit zelfs maar op geantwoord. Waren de Saoedi’s nu bereid de Palestijnen te laten vallen voor de Amerikanen? De aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de erop volgende oorlog zou dit proces stopzetten, men kan zich moeilijk van de indruk ontdoen dat dat ook mede het opzet was. Intussen viel er voor Trump nog met de Saoedi’s te praten, maar dat ging over heel andere zaken.
Er is immers dat nieuwe vraagstuk op het toneel verschenen: wat met Gaza?
Dat het plan Trump behalve onaanvaardbaar ook onrealistisch, onuitvoerbaar en illegaal was, moest eigenlijk door niemand worden aangetoond. Haast twee maanden lang gaf hij er dan ook verschillende, vaak tegenstrijdige verklaringen over. Het plan is illegaal naar internationaal recht, want dat verbiedt het verplaatsen van bevolkingen. Het is onuitvoerbaar omdat het veronderstelt dat Egypte en Jordanië grote aantallen Palestijnen opnemen. Dat is niet het geval: de bevolking van Jordanië bestaat al voor meer dan de helft uit Palestijnen, en een influx van nog een grote menigte zou het einde van het koninkrijk kunnen betekenen. Egypte is niet bereid nog meer Palestijnen op te nemen, uit vrees dat die de Sinaï onregeerbaar zouden maken. Saoedi Arabië moet er niet aan denken. Maar zowel Egypte als Jordanië worden in hoge mate financieel boven water gehouden met geld uit de VS, dat maakt hen kwetsbaar voor chantage uit Washington. Het plan veroorzaakte een moeilijke situatie tussen de zogenaamde bondgenoten. De Arabische Liga organiseerde dan een topbijeenkomst op 4 maart. Die werkte een tegenvoorstel uit.
De Arabische Top
Het plan van de Buitengewone Arabische Top in Cairo, voorzag 53 miljard dollar voor de Strook, en zou geen Palestijnen uit Gaza verplaatsen. Men zou een interim comité van ‘onafhankelijke, professionele Palestijnse technocraten’ vormen dat Gaza zou besturen en de terugkeer van de Palestijnse Autoriteit voorbereiden. Hamas zou geen eigen kandidaten voordragen voor het comité. Mahmoud Abbas voor de PA beloofde verkiezingen te organiseren. Het plan wilde internationale financiering voor de wederopbouw zoeken en voorzag een fase van een half jaar om voorlopige onderkomens te bouwen voor anderhalf miljoen verplaatste Palestijnen op zeven locaties in Gaza, waarna in twee nieuwe fasen de echte wederopbouw met 20 miljard dollar over twee jaar en dan nog 30 miljard dollar over 2,5 jaar zou worden gerealiseerd.
Israël verwierp het plan omdat het ‘voorbijgestreefd’ was en vasthield aan de Palestijnse Autoriteit, en Hamas er weer macht door zou krijgen. De Verenigde Staten bleven met Arabische ministers over het plan praten.
Maar intussen blijft de voortdurende oorlog de situatie op de grond aanknagen terwijl de verschillende standpunten over de toekomst voor Gaza elkaar geblokkeerd houden. Dat de Palestijnse fracties Fatah en Hamas weer willen samenwerken klinkt goed, maar voor Israël die ze samen naar de vergetelheid wil bombarderen maakt dat niets uit. En dat is wat er gebeurt. Niet alleen in Gaza: in de Westbank en in Oost-Jeruzalem worden dorpen en wijken overgenomen, onteigend, afgebroken, bezet door de IDF en door extremistische Joodse kolonisten die met Israëlische vlaggen zwaaien terwijl, intern, Benyamin Netanyahu zijn politieke machtsgreep stap na stap weet uit te voeren.
Intussen heeft het Israëlische leger nog eens evacuatiebevelen uitgevaardigd voor de stad Rafah en omgeving, en voor Khan Younis. Inwoners van Zuid-Gaza moeten weg uit hun verblijfplaatsen en naar het noorden trekken, naar de kuststrook van Al-Mawasi. Enkele dagen eerder kregen bewoners in Gaza Stad al een soortgelijk bevel, zodat voortaan ruwweg tachtig procent van de oppervlakte van de. Gazastrook voor Palestijnen NO GO AREA is geworden. De IDF zegt dan dat het gehergroepeerde terroristen-centra wil bombarderen, maar eigenlijk heeft Israël de reputatie dat het eenmaal geëvacueerde en bezette gebieden niet terug openstelt voor terugkerende vluchtelingen.
Integendeel, de afgelopen maanden hebben een spectaculair toegenomen activiteit van extremistische kolonisten gezien op de Westbank, die met nieuwe kolonies de kaart van de `Westoever en Oost-Jeruzalem diepgaand wijzigen. Men weet al lang dat de hartenwens van ideologische kolonistengroepen zoals die rond hun ongekroonde keizerin Daniela Weiss van de kolonie Kedumim, is het hartland van de Westbank te veroveren rond de steden Nabloes en Jenin, wat Weiss Bijbelse steden vindt. De annexatie van de Westbank staat hier op het programma, en die zal vanuit de VS allicht geen negatieve reacties meer uitlokken.
Voor Gaza, waar Israël onder premier Ariël Sharon in 2005 alle bestaande 21 kolonies deed ontruimen, staan twintig jaar later nieuwe kandidaten voor een nieuwe, massale kolonisatie klaar. Ze hebben de verdeling van het land en de villa’s onder elkaar al geregeld, ook zij aangevoerd door Daniela Weiss. Een open vraag kan zijn of zij de meeste kansen hebben op een mooi stuk Riviera, dan wel de immobiliënkeizers van het plan Trump. Dat kan natuurlijk hetzelfde zijn. In geen van de twee plannen is ruimte voor Palestijnen voorzien. Integendeel.
Sus Van Elzen (°1945 Berchem, Antwerpen) studeerde Letteren en Wijsbegeerte, en Germaanse Filologie aan de UGent. Vanaf september 1973 was hij werkzaam als full time journalist bij Knack, vanaf 1979 verantwoordelijk voor de internationale rubriek. Hij schreef vier boeken over het Israëlisch-Palestijns conflict: Zand erover (over het vredesproces) en De zigzagmuur: Israël en Palestina tussen twee staten, De toekomst van een droom (over de Palestijnen), en In lood gegoten: Israël en de tragedie van de Joodse Staat.
