Dantes Goddelijke Komedie in kunst en muziek
In mijn boekenkast pronken tal van edities van het Inferno van Dante Alighieri, met illustraties van William Blake tot Gustave Doré. Wat het Paradiso betreft, is mijn collectie bescheiden. Vijf eeuwen kunst en muziek laten hetzelfde beeld zien.
Rond 1480 begon Sandro Botticelli aan een tekening bij elk canto van de Commedia. In de hel en het vagevuur is hij op zijn best, met rijke composities waarin Dante en Vergilius meermaals op hetzelfde vel terugkomen, zodat één blad een heel canto verbeeldt. In het Paradiso staan op de overigens schitterende bladen vaak weinig meer dan Dante en Beatrice in gesprek, tegen een hemelcirkel die met de passer is getrokken. Het eind heeft hij niet gehaald. Van canto XXXI, waarin de zaligen zich aan Dante tonen als een stralend witte roos (candida rosa), bestaat het perkament wel, met tekst, maar zonder tekening. Bij canto XXXII bleef het bij een vluchtige schets. Aan het godsvisioen van canto XXXIII is hij nooit toegekomen.
Een ongelijke verdeling
De honderd canto’s van de Commedia zijn evenwichtig over drie rijken verdeeld. Voor de aandacht geldt dat allerminst. Engelstalige uitgevers verkopen Dante’s Inferno als een op zichzelf staand boek, en Dante’s Paradiso hoor je zelden. Er bestaat een computerspel dat Dante’s Inferno heet, maar geen Dante’s Paradiso. En toen Italië in 2021 de zevenhonderdste sterfdag van de dichter herdacht, heette de tentoonstelling in de Scuderie del Quirinale in Rome kortweg Inferno.
Dat het kwade meer tot de verbeelding spreekt dan het goede, is voorstelbaar, maar verklaart het niet. Wat heeft de hel dat de andere twee rijken missen? En waarom is uitgerekend het muzikaalste deel van het gedicht zo zelden op muziek gezet?
Silhouet en schijnsel
In de hel heeft elke zonde een gestalte. De contrapasso, de straf die het vergrijp spiegelt of omkeert, is al een tableau vivant. De wellustigen worden door een storm rondgeslingerd, de verraders zitten vast in het ijs. Een schilder of beeldhouwer hoeft alleen nog de contouren te volgen.
Schilders hebben zich wel degelijk aan de hemel gewaagd, maar die van Dante bleef grotendeels buiten beeld. In zijn Laatste Oordeel schilderde Fra Angelico een hemel vol dansende engelen en zaligen, in goud en roze. Zijn hemel bestaat uit lichamen, maar juist die laat Dante onderweg los. In het Paradiso zijn er nauwelijks silhouetten meer. Er is vooral licht dat steeds sterker wordt, en licht heeft geen omtrek. Botticelli’s passercirkels laten zien wat er gebeurt als je het toch probeert te tekenen. In het paradijs is volgens Dante God zelf de schilder, die in canto XVIII met lichtende zielen een adelaar tekent: ‘Quei che dipinge lì, non ha chi ’l guidi’ (‘Hij die daar schildert, heeft niemand die Hem leidt’). Dante zelf kan dit hemelse licht aanvankelijk evenmin aan. Aan het eind van canto XXV staart hij te lang in het licht van Johannes de Evangelist, om te zien of die zijn lichaam bij zich heeft. Het vergaat hem als iemand die naar een zonsverduistering kijkt, ‘che, per veder, non vedente diventa’ (‘die, om te zien, blind wordt’). Als hij zich omdraait naar Beatrice, kan hij haar niet zien, ‘benché io fossi / presso di lei, e nel mondo felice’ (‘hoewel ik vlak bij haar was, en in de gelukkige wereld’). Pas halverwege het volgende canto geeft Beatrice hem zijn zicht terug.
Ook vanuit dramatisch oogpunt heeft de hel meer te bieden. Francesca da Rimini, Ulysses en graaf Ugolino krijgen elk een lange monoloog. Francesca vraagt om mededogen, Ulysses vertelt waarom hij zijn nostos opgaf, en Ugolino wil met zijn woorden schande zaaien over zijn verrader. Het zijn in zekere zin aria’s. In het Paradiso zingen de zaligen in koor, en wie afzonderlijk het woord neemt, legt meestal iets uit: Beatrice de vlekken op de maan, Thomas van Aquino de wijsheid van Salomo. Niemand verlangt er nog naar iets wat hij niet heeft. ‘E ’n la sua volontade è nostra pace’, zegt Piccarda Donati (‘in Zijn wil is onze vrede’).
Een kwestie van geloof
De hel kun je bovendien seculier lezen, als een boek over politiek, wraak en het vereffenen van Florentijnse rekeningen. Het Paradiso vraagt dat je een scholastieke kosmologie op zijn minst serieus neemt. Wie het wil verbeelden, moet zich eraan overgeven of het vermenselijken.
Die twee wegen zie je terug waar het Paradiso wel op muziek is gezet. Giuseppe Verdi gaf zich eraan over. Op het gebed van Bernardus van Clairvaux uit canto XXXIII schreef hij tussen 1886 en 1888 zijn Laudi alla Vergine Maria, voor vier vrouwenstemmen zonder begeleiding. Het blijft een gebed, zo sober dat elk woord te verstaan is, alsof iedere uitvergroting de tekst zou overstemmen. De Italiaanse popzanger Biagio Antonacci koos in 2023 de andere weg. In de dancesingle ‘Tridimensionale’, met dj Benny Benassi, zingt hij een variant op de bekendste, allerlaatste regel van de Commedia, ‘l’amor che move il sole e l’altre stelle’ (‘de liefde die de zon en de andere sterren beweegt’). Wat bij Dante de sluitsteen is van honderd canto’s theologie, wordt bij hem een geliefde die hij zich driedimensionaal wil voorstellen. Zucchero opende zijn album Discover II (2024) met ‘Amor che muovi il sole’, een Italiaanse bewerking van een nummer van The Killers. Daar wordt Dantes slotregel een aanroep, maar van een liefde die afwezig is.
De hel is al van deze wereld. In de Italiaanse popmuziek keert zij dan ook moeiteloos terug. Antonello Venditti herinnert zich in ‘Compagno di scuola’ (1975) Paolo en Francesca, en in ‘Ci vorrebbe un amico’ (1984) klinkt een echo van ‘Amor, ch’a nullo amato amar perdona’ (‘Liefde, die geen geliefde ontslaat van wederliefde’) uit het vijfde canto.
Muziek voor het paradijs
Nergens in de Commedia wordt zoveel gezongen als in het Paradiso, en al in het eerste canto schrijft Dante: ‘Trasumanar significar per verba / non si poria’ (‘het overstijgen van het menselijke is niet onder woorden te brengen’). Een dichter die in zijn eigen gedicht toegeeft dat taal niet volstaat, vraagt om muziek. De negentiende eeuw had het antwoord klaarliggen. Volgens E.T.A. Hoffmann wekt Beethovens Vijfde symfonie een ‘eindeloos verlangen’ en voert ze de luisteraar naar ‘het geestenrijk van het oneindige’ (Geisterreich des Unendlichen). Muziek opent voor hem een onbekend rijk, zoals de lier van Orpheus de poorten van de onderwereld opende. Sinds Hoffmann en Schopenhauer gold muziek als de kunst die zegt wat taal niet kan zeggen.
Franz Liszt had zijn Dante-symfonie opgezet in drie delen, één per rijk, met een koorfinale voor het Paradiso. Dat derde deel is er nooit gekomen. Richard Wagner bracht hem er in juni 1855 per brief van af. Geen aardse componist, schreef hij, kan de vreugden van het paradijs getrouw weergeven. De symfonie die Liszt wel voltooide, eindigt in het vagevuur en krijgt als slot een Magnificat, gezongen door een vrouwen- of jongenskoor dat volgens de partituur onzichtbaar moet blijven, bij voorkeur op een galerij boven het orkest.
Toen Liszt het werk in oktober 1856 in Zürich voorspeelde, was Wagner over het Magnificat wel te spreken, maar niet over de plechtige akkoorden die erop volgden. Liszt gaf hem gelijk. In de gedrukte partituur liet hij het luide slot echter staan, direct na het zachte, zodat de dirigent mag bepalen of hij na de pianissimo-coda nog doorspeelt. De hemel is daarmee facultatief geworden.
Ruim anderhalve eeuw later maakte de Nederlandse componist Louis Andriessen van de Commedia een filmopera in vijf delen, La Commedia (2008). De eerste drie spelen in de hel. Pas het laatste deel, ‘Luce etterna’, bereikt het paradijs.
De beeldende kunst
Bij de beeldende kunstenaars ging het niet anders. Doré bracht in 1861 eerst zijn Inferno uit, op eigen kosten en met 75 platen. Pas toen dat een succes bleek, volgden in 1868 het Purgatorio met 42 en het Paradiso met 18 platen. De hemel moest het doen met nog geen kwart van wat de hel kreeg. Blake stierf voordat zijn Dante-aquarellen voltooid waren. Met de hel was hij het verst gekomen. Eugène Delacroix debuteerde op zijn drieëntwintigste op de Parijse Salon met La Barque de Dante, waarop Dante en Vergilius over de Styx varen.

Gustave Doré, De hemelse roos, een van zijn 18 platen bij het Paradiso (canto XXXI), houtgravure, 1868
De Franse schilder William Bouguereau was twee keer afgewezen voor de Prix de Rome en uit op revanche. Hij was vierentwintig, nauwelijks ouder dan Delacroix destijds, en koos voor zijn grote Salonstuk in 1850 canto XXX van het Inferno, hetzelfde canto waaruit Giacomo Puccini later Gianni Schicchi zou halen. Op het doek, bijna drie meter hoog, zet Schicchi zijn tanden in de hals van Capocchio. Het is het gewelddadigste schilderij dat Bouguereau ooit maakte, en hij is nooit meer op het onderwerp teruggekomen. In de 55 jaar die volgden, koos hij het lichtere pad van madonna’s en nimfen. Auguste Rodin werkte ruim dertig jaar aan zijn Porte de l’Enfer, die hij nooit voltooide. Het beeld dat eruit werd losgemaakt en als De Kus beroemd werd, stelt Paolo en Francesca uit canto V voor. Tussen 1958 en 1960 maakte de Amerikaanse kunstenaar Robert Rauschenberg 34 bladen bij de hel, één per canto. Toen hij er in 1965 voor Life op terugkwam, was het opnieuw de hel.
Een uitzondering is Giovanni di Paolo, die rond 1450 in Siena ruim zestig miniaturen bij het Paradiso schilderde. Op het schilderij van Domenico di Michelino in de Duomo van Florence staan alle drie de rijken, maar het paradijs krijgt er niet meer dan een paar smalle hemelbogen bovenaan.
De Nederlandse schilder Henk Hage las in 1987 de prozavertaling van Frans van Dooren, die Dante voor een breed publiek leesbaar maakte. In de beginregels herkende hij het midden van zijn eigen leven. Daarna schilderde hij in ruim tweeënhalf jaar 275 aquarellen naar de Commedia. Zoals Dante in het paradijs de lichamen loslaat, liet hij bewust de figuren los: al zijn aquarellen zijn abstract. Zelfs in de donkerste tinten laat de waterverf het licht van het papier door.
In 1950 gaf de Italiaanse staat Salvador Dalí de opdracht de hele Commedia te illustreren, met het oog op de zevenhonderdste geboortedag van de dichter. Toen bekend werd dat een Spanjaard het nationale gedicht zou verbeelden, liep het protest zo hoog op dat de kwestie in het parlement belandde en de opdracht werd ingetrokken. Dalí liet zich niet weerhouden en maakte honderd bladen, één per canto, van het donkere woud tot het godsvisioen. Ze verschenen uiteindelijk in Parijs. Het is een van de weinige complete moderne Dante-cycli, en mijn favoriet. Wie aan Dalí’s Dante denkt, denkt meestal aan het Inferno: het eerste canto, Minos, Lucifer.
Mijn bijzondere aandacht gaat uit naar de houtgravure bij canto XVIII van het Paradiso. Dante draait zich om naar Beatrice, ‘l’amoroso suono / del mio conforto’ (‘de liefdevolle klank van mijn troost’), ‘e qual io allor vidi / ne li occhi santi amor, qui l’abbandono’ (‘en welk een liefde ik toen in haar heilige ogen zag, laat ik hier ongezegd’). Niet alleen omdat zijn woorden tekortschieten, schrijft hij, maar ook omdat het zijn geest te boven gaat. Zonder goddelijke hulp kan zijn geheugen er niet meer bij. Dalí kleedt Dante in scharlakenrood, met lauwerkrans, tegenover Beatrice in hemelsblauw. Zijn rood vloeit in haar blauw over, tot in de plooien over haar bovenlijf, als een aura van liefde. Haar ogen zien we niet. Met één hand toont ze hem wat er om hen heen is: ‘Volgiti e ascolta; / ché non pur ne’ miei occhi è paradiso’ (‘Draai je om en luister, want niet alleen in mijn ogen is het paradijs’).
Het vagevuur
Ook het vagevuur blijft onderbelicht. Wellicht is het voor liefhebbers van de hel niet sensationeel genoeg, en voor wie het om de theologie gaat, niet verheven genoeg. Het heeft iets wat het paradijs mist. Alleen hier loopt de tijd door, met ochtenden en avonden, en is er nog hoop. De zielen zijn onderweg en smachten naar vervulling. Het is hetzelfde gemis als in de hel, maar dan con vista paradiso.
Daarbij is het vagevuur het rijk van de kunstenaars. Aan de voet van de berg zingt de musicus Casella een canzone van Dante zelf, zo mooi dat de zielen hun klim vergeten. Hogerop spreekt de verluchter Oderisi da Gubbio over de ijdelheid van roem. Juist dit rijk, waar een musicus en een miniaturist aan het woord komen, lieten componisten en schilders grotendeels aan de schrijvers. T.S. Eliot citeert aan het slot van The Waste Land een regel uit het vagevuur, en Samuel Beckett noemde zijn eerste hoofdpersoon naar Belacqua, de luiste man van de Louteringsberg.
De Rotterdamse jazzdrummer Ruud Voesten wijdde er wel een heel album aan. In de coronatijd, toen hij zich net als Dante op zichzelf teruggeworpen voelde, vond hij houvast in de Commedia. Met zijn kwintet maakte hij eerst Ambrosia (2023), bij de hel, en in 2025 Ambrosia II, bij het vagevuur. Wat hem in dat tweede boek aansprak, was de voortdurende beweging, de klim van terras naar terras, die in de muziek terugkomt als steeds wisselende ritmes. Het album loopt van ‘Strand’ naar ‘Tuin’, van de kust van het eiland naar de hof van Eden op de top. De klanken van het paradijs zijn er nog niet, maar wel in zicht. Ambrosia III?
Gemis en volheid
We herkennen de hel omdat zij draait om gebrek en spijt. Zelfs de zonden zijn ons niet vreemd, vaak het gevolg van een verlangen dat te groot of verkeerd gericht is. De verboden liefde van Paolo en Francesca raakt lezers al zevenhonderd jaar.
Voor miserie ligt er een complete beeldtaal klaar, van de storm die Francesca rondslingert tot de honger van Ugolino. Voor de gelukzaligheid hebben we weinig meer dan een Magnificat, gezongen door een koor dat niet gezien mag worden.
Het is mogelijk dat Wagner gelijk had en dat het paradijs zich niet laat vangen. Misschien ligt het niet aan de hemel maar aan ons, en hebben we meer woorden voor gemis dan voor de zeldzame, onuitsprekelijke schoonheid van volheid, of het ronde geluk dat je uit alle richtingen tegemoetkomt. Die volheid is een licht dat je eerst het zicht ontneemt. Dante laat zich echter door die eerste verblinding niet tegenhouden. In het laatste canto wenkt zijn gids Bernardus hem glimlachend om omhoog te kijken, maar Dante kijkt al. Als hij weg zou kijken, schrijft hij, zou hij opnieuw verdwalen (sarei smarrito), zoals in het donkere woud waar zijn tocht begon. Nu vindt hij zijn weg juist in het licht dat hij eerder niet aankon. En hoe langer hij kijkt, des te beter wordt zijn zicht: ‘la vista che s’avvalorava / in me guardando’. Het paradijs hoeft niet getekend te worden. Het vraagt alleen de moed om de ogen op te slaan.
Karlijn van Bree (1986) studeerde Griekse en Latijnse taal- en letterkunde en Antieke Cultuur, en werkt op het gebied van internationale betrekkingen. Ze schrijft gedichten en verhalen, onder meer voor Sintel, Het Gezeefde Gedicht en Pardon, en is genomineerd voor de El Hizjra Literatuurprijs 2026.
Literatuur (selectie)
100 xilografie di Salvador Dalì per la Divina Commedia. Catalogo ragionato, Edizioni Eldec, Rome, 1980.
Mathijs van den Berg, ‘Ruud Voesten – Ambrosia II’, in Jazzradar, 15 oktober 2025.
Dante, La Commedia secondo l’antica vulgata, ed. Giorgio Petrocchi, Mondadori, Milaan, 1966–1967.
Eduard Fornés, Dalí Illustrator, Les Heures Claires, Parijs, 2016.
Henk Hage, Aquarellen naar Dante’s Divina Commedia, Nijmeegs Museum Commanderie van Sint-Jan, Nijmegen, 1990.
E.T.A. Hoffmann, ‘Beethovens Instrumentalmusik’, in Fantasiestücke in Callot’s Manier, deel 1, Kunz, Bamberg, 1814.
Martin Kemp, Visions of Heaven. Dante and the Art of Divine Light, Lund Humphries, Londen, 2021.
Alan Walker, Franz Liszt. Volume 2: The Weimar Years, 1848–1861, Knopf, New York, 1989.
