Geschiedenis kan worden geschreven – en wordt dan ook geschreven – vanuit tal van perspectieven: lokaal, regionaal, nationaal of internationaal; mannelijk of vrouwelijk; zwart of wit; vanuit het perspectief van verschillende maatschappelijke klassen of seksuele oriëntaties, enzovoort. In zijn nieuwe boek, de roman De prinses die mij warm houdt, voegt medisch historicus Leo van Bergen daaraan een oorspronkelijk en onverwacht perspectief aan toe: de verteller in dit boek is een verpleegstersjurk, de ‘prinses’ uit de titel de verpleegster die deze jurk draagt. Vanuit dit ongebruikelijke perspectief volgt de lezer de wederwaardigheden van vijf verpleegsters die tijdens de Eerste Wereldoorlog dienst doen in een noodhospitaal, aangelegd in een ruïne in de buurt van het front, door hen sarcastisch het ‘kasteel’ genoemd. Het verhaal van de jurk wordt enkele keren onderbroken door een cursief gedrukte passage, waarin de verpleegster die de jurk draagt het woord voert. Het vertelde verhaal is fictief – maar de vertelde gebeurtenissen zouden heel goed zo gebeurd kunnen zijn. De auteur is immers internationaal gezaghebbend inzake medische hulpverlening tijdens de Eerste Wereldoorlog, en heeft zijn boek bovendien voorzien van een uitgebreid overzicht van titels die zijn verbeelding hebben gevoed.
De keuze voor de ongewone verteller heeft als voordeel dat de auteur in het midden kan laten wat de nationaliteit van de verpleegsters is. Daardoor kan de aandacht helemaal uitgaan naar wat verpleegsters in oorlogsomstandigheden doen, en wat hen kan overkomen – vanuit de gedachte dat er grote overeenkomsten bestonden in het werk en lot van verpleegsters van de geneeskundige dienst van de verschillende strijdende partijen. Centraal staat de verpleegster als zodanig – niet de Engelse, Franse of Duitse verpleegster. En voor deze verpleegsters gold dat hun rol in de oorlogsheelkunde veel groter was dan vaak wordt aangenomen, ook al omdat hen veel grotere verantwoordelijkheden werden toebedeeld dan op grond van hun opleiding mocht worden verwacht. Juist in oorlogen immers breekt nood wet: bij een schrijnend gebrek aan artsen verrichtten verpleegsters bijvoorbeeld kleine operaties en andere ingrepen waartoe zij formeel niet bevoegd waren. Daarbij moesten zij voortdurend improviseren, bij gebrek aan benodigde geneesmiddelen, materialen, bedden, ruimte. Deze roman is zo dan ook een rehabilitatie van de ondergewaardeerde en onderschatte rol van de verpleegsters in de Eerste Wereldoorlog, en zelfs in oorlogen in het algemeen.
Het boek laat zien, hoezeer de ontwikkelingen op het slagveld het leven van de verpleegsters bepaalden. Een offensief betekende overvolle ziekenzalen, en meer vraag om hulp dan kon worden geboden; relatieve rust aan het front bood ook de verpleegsters de gelegenheid even enigszins bij te komen – hun werk was vooral ook een uitputtingsslag van jaren. De inzet van nieuwe wapens – gas bijvoorbeeld – zorgde voor nieuwe medische problemen waarvoor nauwelijks een oplossing bestond. En aan het einde van het boek, als de wapens eindelijk zwijgen, plaatst de Spaanse griep – al werd die nog niet zo genoemd – het toch al uitgeputte medisch personeel dat niet zelf al was gesneuveld, voor een nieuwe krachttoer.
Zo is De prinses die mij warm houdt een meer dan indringend verhaal – door gedegen historische kennis gevoede fictie, die vanuit een ongebruikelijk perspectief een licht op het verleden werpt.
Leo van Bergen, De prinses die mij warm houdt, Uitgeverij Palmslag, Groningen, 2025, 183 blz., ISBN 9789493343801, € 22,95
