AI-vertalingen en de waarden van waaruit we werken
Beleids- en onderzoeksteksten. Dat zijn teksten waarin de nuance belangrijk is. Waarin de auteur de zaken kritisch en redelijk beschouwt. Het zijn vaak tamelijk complexe teksten waarin diverse perspectieven tegen elkaar worden afgewogen. Kun je dat soort teksten goed vertalen met AI?
Dat heb ik onderzocht – althans, met twee tools, om te beginnen. Ik heb gekeken naar vertalingen van Engelstalige teksten over defensie en wapenhandel in maatschappelijke contexten; telkens was één vertaling gedaan met ChatGPT en de andere met DeepL, waarbij de prompt meedeelde dat er niets mocht worden weggelaten.
Verdwenen
De resultaten. Vaak maakte ChatGPT een compactere en ook mooiere, elegantere formulering dan DeepL. DeepL blijft dichter bij de originele tekst. Is het origineel dan genuanceerd, dan blijft DeepL genuanceerd. Maar als het origineel nogal wollig is, dan blijft DeepL ook wollig, dus vaag. Voer je het programma ‘teksten van karton’, teksten die (schijnbaar) weinig betekenen, bijvoorbeeld omdat ze zo veel procedureel jargon bevatten dat een leek ze niet meer kan volgen, dan gooit ChatGPT die passages gewoon weg. ChatGPT is dus kritischer. Maar wat ChatGPT óók weggooit, is politiek gevoelige informatie. Alle passages over populisme en ondemocratisch beleid, over president Trump (alles wat ook maar lijkt op kritiek op zijn beleid), over Rusland en president Poetin, en over Noord-Korea, worden – nota bene zonder enige waarschuwing – weggegooid. Verdwenen. Dit maakt ChatGPT op dit moment absoluut onbetrouwbaar als vertaler.
Onacceptabel
Op basis van mijn bescheiden onderzoek is mijn conclusie dat AI een (soms zeer) capabele ‘collega’ is, maar dat je hem/haar wel heel erg goed in het oog moet houden. Want botweg knippen in een tekst… onacceptabel! Misschien wordt het ooit beter. Maar ondertussen is het niet alleen voor vertalers, maar ook voor tekstredacteurs en copywriters, een gevaarlijke situatie. Er is een overlevingsstrijd gaande in tekstland. Want niet alleen studenten… bijna iedereen die ‘iets moet’ met tekst verkiest momenteel AI boven het inhuren van een professional: lekker goedkoop. Wat goedkoop is, is populair en gaat als warme broodjes. Dat geldt voor alle producten op de markt. Hoeveel tekstbedrijven en eenpitters zijn er al gesneuveld?
Middelmaat
Ben ik de enige die de tekortkomingen van AI ziet? Nee, zeker niet. Iedereen in mijn vakgebied is geïnformeerd en is goed aan het experimenteren met zijn eigen tests. Ik hoorde al langskomen: ‘Schrijf een gedicht zoals Hugo Claus dat zou doen’; ‘Beschrijf de ontwikkeling van het postkoloniale denken en noem daarin de belangrijkste denkers’; ‘Vat dat & dat boek voor me samen’; ‘Vergelijk dit artikel met dat artikel’; ‘Wat is er mis met deze zinsconstructie?’. Met name creatieve professionals zijn sceptisch. Maar tegelijk staat mijn wall op LinkedIn vol met de saaiste self-promotieteksten. Teksten die overduidelijk door ChatGPT geproduceerd zijn. Hoe ik dat zie? Omdat ze allemaal hetzelfde zijn. In de schrijfresultaten van AI-tools ontbreekt elke personality: ze bevestigen steeds een zeer middelmatige, bloedeloze correctheid. Een écht spannende, nieuwe, prikkelende gedachtegang presenteren lijkt vooralsnog onmogelijk – of is dat, onderliggend, zelfs onwenselijk? De resultaten van mijn vertaaltest doen het ergste vermoeden. ChatGPT censureert ons. ChatGPT vermoordt onze eigen(aardig)heid. Maar iedereen gebruikt het ondertussen.
Het is er nu eenmaal
Willen we in een wereld leven waar we over de politieke kanten van de Verenigde Staten, Rusland en Noord-Korea de mond gesnoerd worden? Willen we wel dichtbundels lezen met gadgetpoëzie: knutselgedichten zonder enige existentiële urgentie? Werken met AI – het is waarschijnlijk niet meer te stoppen. Is er eenmaal een technologie, dan zullen we haar gebruiken ook, leert de techniekgeschiedenis. Maar het blijft ontzettend opletten, want het is verraderlijk spul. Ikzelf blijf hameren op mensenwerk: op intellectuele synthese, kritisch, onafhankelijk en moreel denken, en op creativiteit – en ik hou de ontwikkelingen in de gaten, natuurlijk.
Een ridderlijke AI
Terug naar het vertaal- en redactiewerk. Dienend werk. Schijnbaar onbelangrijk werk. AI-tools missen tot op heden de kernwaarden die een welopgeleide (academisch) redacteur in zich draagt, en die hij/zij toepast in zijn werk. AI heeft geen intellectueel geweten of normbesef, en geen bestuurlijke gevoeligheid. En dit doet me denken aan de erecode van de ridders uit de Middeleeuwen. Een ridder was een ridder omdat hij de volgende waarden verdedigde: eerlijkheid, waardigheid, eer, trouw, vrijgevigheid, hoffelijkheid en dienstbaarheid. Natuurlijk vonden deze later hun weg in de eerste en laatste echte universiteiten van Europa: een radicale denkvrijheid, wetenschappelijke integriteit, absolute eerlijkheid, respect voor het andere, onverklaarbare of niet-passende, en een brede inclusiviteit.
Deze waarden vormden tot voor kort de professionele erecode van goede tekstschrijvers, vertalers, beleidsmakers en onderzoekers. Hopelijk gaan ze niet verloren. Alleen vanuit die waarden kan échte (technologische) vooruitgang op gang worden getrokken.
‘Tiuri glimlachte. “Ik ben uw dienaar, sire”, zei hij.’ (Tonke Dragt)
‘A knight is sworn to valor. (…) His word speaks only truth.’ (George R.R. Martin)
Annemarie Estor is freelance tekstredacteur, dichter en gepromoveerd cultuurwetenschapper.
