De titel van deze tekst verraadt mijn probleem. Ik pas in geen van de drie categorieën in de titel, maar ben als cultuurfilosoof en als mens wel geïnteresseerd in wat zich afspeelt op religieus vlak.
Wellicht herkennen velen zich in mijn probleem: ik beschouw mezelf niet als theist, atheïst of agnost, ondanks de poging van sommigen om mij in een van deze vakjes te wringen. Wellicht doet dit denken aan het boek van de Italiaanse filosoof Gianni Vattimo dat hij schreef naar aanleiding van de vraag of hij nog gelovig was: Credere di credere, hij geloofde dat hij geloofde. Ook voor hem was dit een ambigue uitdrukking. Maar volgens Vattimo was dit ‘un’ esperienza abbastanza comprehensibile e diffusa, che molti conoscono bene’, [1] een begrijpelijke maar diffuse uitdrukking en voor veel tijdgenoten een herkenbaar gevoel. Persoonlijk zou ik in plaats van het woord ‘geloven’ het woord ‘vertrouwen’ gebruiken, omdat geloof vaak gebruikt wordt met het oog op een bepaalde inhoud of op stellingen, of op een levenswijze.
Vooreerst een korte analyse van de vraag waarom zovelen de kerk of het traditionele geloof hebben verlaten. De Franse godsdienstfilosoof en –socioloog Fréderic Lenoir (*1962) vat de kern van het probleem samen: ‘De revolutionaire boodschap van Jezus was te subversief en ondanks dat de kerk zijn boodschap wilde verspreiden heeft ze die boodschap vrij onmiddellijk “ingekaderd” door het herinvoeren van de wet en de angst voor een goddelijke staf’.[2] De geschiedenis toont volgens hem de voortdurende strijd tussen open en dynamische religieuze bewegingen en de statische en gesloten systemen van religieuze instellingen. Zo is bijvoorbeeld de geschiedenis van het christendom dooraderd met tegenstrijdige spanningen tussen de instellingen met hun dodende (Lenoir gebruikt het Franse woord ‘mortifères’) logica van culpablilisatie en angst voor straf tegenover dynamische spirituele bewegingen met hun openheid en telkens opnieuw centraal stellen van medemenselijkheid en liefde.
Ook de Amerikaanse godsdienstfilosoof John D. Caputo (*1940) begrijpt waarom mensen een orthodox, klassieke en dogmatisch geloof beklemmend en achterhaald vinden, maar nog wel worden geïnspireerd door de oorspronkelijke inspirerende boodschap.
Dit artikel gaat vooral in op de inspirerende en eigentijdse manier van Caputo om de kern van de traditie door te geven; en de noodzaak ervan ‘Als men eenmaal inziet dat de evangelies werden opgesteld door Griekssprekende heidenen van wie geen enkele ooit contact had met Jezus zelf of met een van de mensen die hem hebben gekend, en dan nog door mensen die geen Aramees kenden, dat ze veertig jaar na zijn overlijden zijn ontstaan via orale tradities en vooral als doel hadden de “blijde boodschap” door te geven beseft men de afstand tussen Jezus en de latere eeuwen en interpretaties’.[3]
Ook het christendom zelf heeft in zijn geschiedenis evoluties en interpretaties gekend, bijvoorbeeld door wisselende invloeden van onder andere het platonisme, het aristotelisme of het neoplatonisme…, allemaal ontzaglijk interessant en waardevol, maar uiteraard producten van de eigen tijd en denkwijzen. Maar hoe waardevol ook, het blijven interpretaties die plaats- en tijdsgebonden zijn. Ook nieuwe interpretaties behoren tot de stroom van de geschiedenis en zijn, net als traditionelere interpretaties, kind van hun tijd. Altijd voorlopig. Caputo vat het met een citaat van Augustinus als volgt samen: ‘… if you understand it, then what you understand is not God’.[4]
Vandaar dus de twijfel die Vattimo verwoordde, en die ik aan het begin van deze tekst aanhaalde: ‘ik geloof dat ik geloof’. Is dit een crisis, of een weg uit de crisis?
Het postmodernisme: probleem of uitweg?[5]
Volgens John Caputo gaat het hier om een typisch postmodern[6] gevoel: mensen die zichzelf niet als gelovig beschouwen, maar ook niet als ongelovig.[7] Dus niet als theist en ook niet als atheïst. Beide termen zijn reacties op het klassieke monotheïstisch godsbeeld. Maar voor veel tijdgenoten ligt het probleem juist in het feit dat ze zich niet meer in die klassieke vormen herkennen en zichzelf dan vaak omschrijven als agnost. Zij blijven eigenlijk gevangen in een monotheïstisch godsbeeld dat in onze tijd voor velen achterhaald lijkt. Dit is zeker het geval voor mensen die door studie en reizen kennis hebben gemaakt met andere beelden van het mysterie, zoals in het boeddhisme en het taoïsme. Daar zijn vaak ook veel goden, maar die hebben een ander ‘statuut’ dan de monotheïstische God en zijn vaak ondergeschikt aan een hoogste, meer abstract principe.
Het klassieke behoudsgezinde antwoord is dat dit typisch postmodern is, en een banale vermenging van standpunten. Met de bijklank van gemis aan respect voor klassieke standpunten, oppervlakkigheid of een modieuze destructieve houding. Maar voor Caputo gaat het juist om een constructieve houding: het postmoderne ‘does not mean anti-modern or returning to the pre-modern. It passes through modernity, allowing itself to be instructed by modernity…’. [8] Het gaat dus niet om een anti-modern of premodern standpunt. Het gaat over mensen die geïnformeerd worden door de moderniteit, en hetgeen in de moderniteit begon op een andere manier voortzetten. Zoals al aangegeven is ieder begrijpen op zich al een tijdsgebonden interpretatie, en dus ook deze tekst.
In een poging te begrijpen wat het verleden ons wilde doorgeven wordt vaak gebruik gemaakt van deconstructie als methode. Deconstructie, niet destructie! Deconstructie om de elementen te begrijpen waaruit een bepaalde mening of stelling is ontstaan. En reconstructie met de belangrijke elementen ervan.
Caputo stelt dat ‘all our beliefs and practices are constructions, and that whatever is constructed is de-constructible […] and re-constructible’. Onze meningen en praktijken zijn eindeloos opnieuw interpreteerbaar.[9]
Een mooi voorbeeld is het begrip rechtvaardigheid. Rechtvaardigheid is voor Caputo ‘the name justice is the name of a promise still unkept […]’.[10] Het begrip rechtvaardigheid zelf is niet deconstrueerbaar: het is de uitdrukking van een streven van de mens naar iets dat nog niet concreet is. Wetten en procedures daarentegen zijn door de mens gemaakt, geconstrueerd met het doel (in het beste geval) rechtvaardigheid te bereiken. Deze zijn altijd menselijk ‘producties’ – plaats- en tijdsgebonden – en dus deconstrueerbaar en verbeterbaar.
Hetzelfde kan gezegd worden van woorden als God of het Mysterie. Zij drukken een fundamentele intuïtie uit die niet te deconstrueren is. Maar iedere invulling door de mens is eveneens plaats- en tijdsgebonden en dus deconstueerbaar.
Zoals godsbeelden en ook ‘heilige’ teksten die vaak een ingewikkelde en interessante maar uiteraard tijdsgebonden ontstaansgeschiedenis hebben. In het beste geval kunnen ze inspirerend zijn. In het slechtste geval worden ze een kooi.
Dit kadert in de eeuwige spanning tussen een open en dynamische religie – die van de grote spirituele en mystieke tradities – en een geslote of statische religie die vooral als doelstelling heeft de macht te behouden en de mens onmondig te maken. De geschiedenis van het christendom (maar dit geldt wellicht voor alle religies en ideologieën) toont de spanning tussen wat Lenoir enerzijds noemt ‘des logiques mortifères’, dodelijke denkpatronen zoals de culpabilisatie van de gelovigen en de angst voor de hel en anderzijds het dynamisme van spirituele stromingen, met een nieuw elan, de zorg voor minderbedeelden en rechtvaardigheid.[11]
Caputo gaat zelfs verder: hij stelt dat veel, zoniet alle uitspraken over God vaak half-blasfemisch overkomen. Blasfemie is dan[12] ‘to say something unbecomming about God’, God kleiner maken dan God, Hem behandelen als een persoon die dingen zegt en doet, als een ‘zijnde’ zoals wij. God is voor hem geen ‘zijnde’, zelfs niet het Hoogste Zijn bovenaan de pyramide. Maar hoe dan over het mysterie te denken?
Een mogelijke uitweg (niet de uitweg)?
Caputo stelt uitdrukkelijk dat het vooral zijn bedoeling is de religie van zichzelf te redden. Hij meent dat religie vaak achterhaald overkomt en zichzelf vaak onverstaanbaar maakt. Een forse uitspraak. Maar inderdaad begrijpen veel mensen de gebruikelijke kerkelijke taal niet meer. Volgens de Nederlands theoloog E.P. Meijering maakt de orthodox-kerkelijke leer ‘de fout aan de mensen antwoorden te geven op vragen die ze helemaal niet hebben gesteld, waardoor het christelijk geloof voor de mensen van vandaag onverstaanbaar en dus irrelevant wordt’.[13]
Het probleem stelt zich voor Caputo vooral op vlak van de interpretatie van teksten en stellingen. Vandaar de hiervoor vermelde interpretatievormen die kunnen helpen die teksten ook voor onze tijd relevant of zelfs inspirerend te maken.
Een belangrijk aspect van het postmodernisme is voor Caputo ‘… that there is something about the religious that is worth saving …’[14], iets dat ons ontsnapt maar dat weerstand biedt aan seculiere kritiek. Hij benadrukt dat religie nog vaak als iets statisch en onveranderlijks wordt gezien, terwijl het in onze tijd ook belangrijk is te kijken wat er gebeurt in en met religie. Caputo heeft het over een spirituele weg, een weg zonder een duidelijk beeld waar men naartoe gaat, een weg die ons vraagt te gaan naar waar we niet kunnen gaan.[15]
Een passend voorbeeld is het godsbegrip. Welke godsbeelden zijn dode symbolen geworden en hoe kan daar opbouwend op worden gereageerd? Het beeld van een god als een soort almachtige koning is lang begrijpelijk geweest, maar is nu voor veel zoekende mensen ongeloofwaardig geworden. Het was begrijpelijk in het vroegere beeld van een beperkte kosmos, maar in het oneindig heelal dat we nu beginnen te ontdekken lijkt het archaïsch of naïef.
Een meer eigentijdse[16] manier om over ‘het goddelijke’ te spreken[17] vond Caputo bij de protestantse theoloog Paul Tillich (1886–1965). Tillich beschouwt het christelijk geloof als een van de religies waarin het verlangen van de mens naar het heilige wordt geformuleerd. Voor Tillich is een authentieke religie ‘a matter of ultimate concern’[18], een kwestie van ultieme betrokkenheid en gevoeligheid voor het absolute en onvoorwaardelijke. Anders uitgedrukt: de vraag is niet meer wat ik zou moeten geloven van een religieus instituut, maar wat vertrouw of geloof ik werkelijk, zodat mijn leven ermee staat of valt. Wat voor mij mooi geformuleerd wordt met het begrip ‘the ultimate concern’.
En uiteraard zullen er altijd culturele verschillen zijn. Voor Caputo is de reden dat hij christen is dat hij in Philadelphia is geboren, en niet in het Midden-Oosten. Voor hem is het behoren tot een religieuze traditie vergelijkbaar met het hebben van een taal. En is vragen naar wat de ware religie is vergelijkbaar met de vraag naar wat de ware taal is.
De Franse filosoof en politicus Montaigne (1533–1592) wist het al: ‘nous sommes Chrétiens, tout comme nous sommes Périgourdins ou Allemands’.[19]
Ik ben Vlaming dus zoals velen heb ik katholieke wortels, zoals veel Nederlanders protestantse wortels hebben. En wie van beiden heeft de juiste tongval?
Er zijn in deze tijd veel interessante theologen en filosofen. In dit artikel worden er maar enkele besproken. Wat ik vooral wilde uitleggen is waarom ik niet als agnost gecatalogiseerd wens te worden.
Bruno Segers is jurist en filosoof, geïnteresseerd in cultuurfilosofie, filosofie van de christelijke en boeddhistische religies en secularisatie. Hij publiceert in Streven en Filosofie-Tijdschrift. Hij maakt deel uit van de programmaraad van de School voor Comparatieve Filosofie Antwerpen https://comparatievefilosofie.be.
[1] Gianni Vattimo, Dopo la cristianità: per un cristianesimo non religioso, Garzanti, Milaan, 2002, blz. 5.
[2] Frédéric Lenoir, Le désir, une philosophie, J’ai Lu, Parijs, 2022, blz. 204.
[3] John D. Caputo, Hermeneutics: Facts and Interpretation in the Age of Information, Penguin Books, Londen, 2018, blz. 284-285.
[4] John D. Caputo, What would Jesus Deconstruct? The Good News of Postmodernism for the Church, Baker Academic, Ada, Michigan, 2007, blz. 80.
[5] De term postmodernisme wordt in deze tekst zeer algemeen gebruikt.
[6] Voor alle duidelijkheid: de moderne tijd wordt vaak beschouwd als beginnend met de Franse revolutie in 1789 tot aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Het postmodernisme, dat is ontstaan in de architectuur is een culturele stroming geworden die reageert tegen de aanspraken van de moderne tijd op absolute waarheid.
[7] Caputo, Hermeneutics, blz. 276.
[8] Caputo, Hermeneutics, blz.7.
[9] Caputo, Hermeneutics,, blz. 9.
[10] Caputo, Hermeneutics, blz. 301.
[11] Lenoir, Le désir, une philosophie, blz. 204 -205.
[12] Caputo, Hermeneutics, blz. 290.
[13] Laurens ten Kate en Marcel Poorthuis (red.), 25 eeuwen theologie: teksten, toelichtingen, Boom, Amsterdam, 2017, blz. 614.
[14] Caputo, Hermeneutics, blz. 280.
[15] Caputo, What would Jesus Deconstruct?, blz. 125.
[16] Eigentijds is niet hetzelfde als modieus!
[17] Een manier, niet De manier.
[18] Caputo, Hermeneutics, blz. 293.
[19] https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Montaigne_-_Essais,_Didot,_1907,_tome_2.djvu/131
