Over een nieuwe film over de top tussen Reagan en Gorbatsjov in Reykjavik in 1986
Dankzij een vriend die twee vrijkaartjes kreeg, kon ik al een paar dagen voordat hij officieel werd uitgebracht The Brink of War zien, de nieuwe film van Michael Russell Gunn. De film gaat over de beroemde en beslissende topontmoeting tussen Ronald Reagan en Mikhail Gorbatsjov in Reykjavik in oktober 1986. Gorbatsjov was een jaar eerder aan de macht gekomen, en had Reagan al in 1985 in Geneve ontmoet. Hij dacht na over de ideeën van glasnost en perestrojka, maar dit was nog maar het begin en hun betekenis was nog niet duidelijk. In het buitenlands beleid propageerden Gorbatsjov, zijn belangrijke adviseur Aleksander Yakovlev en de Minister van Buitenlandse Zaken Eduard Shevardnadze (die ook voorkomt in de film) het zogeheten Nieuwe Denken. De ontmoeting in Reykjavik moest inhoud geven aan dit Nieuwe Denken, of het testen. Reagan was in het zesde jaar van zijn presidentschap, met nog maar twee jaar te gaan. Terwijl Gorbatsjov in zekere zin nog aan het begin van zijn mandaat stond, naderde Reagan het einde van het zijne. Het leeftijdsverschil tussen de twee leiders was aanzienlijk: Reagan was twintig jaar ouder.
Het verhaal van de topontmoeting in Reykjavik is vrij bekend. De film maakt gebruik van transcripten van de bijeenkomsten en van herinneringen van deelnemers, om een bijna documentaire weergave te bieden van twee dagen van intensieve ontmoetingen, sommige tête-a-tête tussen Reagan en Gorbatsjov, andere met volledige delegaties. Ook Raisa Gorbatsjova en Nancy Reagan spelen een rol, in de film misschien minder dan in werkelijkheid.
De top is beroemd, omdat de twee leiders heel dicht bij het besluit kwamen niet alleen atoomwapens te beperken, maar 50% van de voorraad van beide zijden binnen tien jaar te verwijderen. Dat was een voorstel van Gorbatsjov. Maar toen ging Reagan in een bevlieging zelfs nog verder, en stelde het verwijderen van alle atoomwapens voor. Natuurlijk waren zijn adviseurs verbijsterd. En ook Gorbatsjov, die vol ongeloof – overtroefd, nadat hij het al buitensporige voorstel had gedaan de helft van het arsenaal te vernietigen – vroeg: ‘alle?’. Reagan knikte: ‘Ja, alle’. Maar het idee liep vast op een kwestie waarover de leiders geen compromis konden sluiten: het Strategisch Defensie-initiatief (SDI). Toen Gorbatsjov naar Reykjavik kwam met het buitensporige voorstel om het aantal atoomwapens te halveren, deed hij dit omdat hij besefte dat de Sovjet-Unie de wapenwedloop met de Verenigde Staten niet kon volhouden. Zij kon niet 15% van het BBP (Bruto binnenlands product) blijven uitgeven aan wapens, en tegelijkertijd de welvaart van haar bevolking vergroten. Zij moest de ‘stagnatie’ van Brezjnev overwinnen. Maar Gorbatsjov kon niet niets geven aan zijn Militair-Industriële Complex, dat zoals al dergelijke complexen uit was op meer wapens en meer geld. Hij beloofde een halt toe te brengen aan het werk aan het Amerikaanse SDI (dat een obsessie was voor Sovjet-maarschalken en generaals) in ruil voor hun instemming met verregaande bezuinigingen op atoomwapens. Voor Gorbatsjov was een halt aan de ontwikkeling van SDI dus niet onderhandelbaar: het was erop of eronder.
Reagan beschouwde SDI als zijn nalatenschap voor de veiligheid van de Amerikaanse bevolking. Zeker, gaf hij toe aan Gorbatsjov, de Verenigde Staten zullen niets te vrezen hebben van de Sovjet-Unie als alle atoomwapens van dat land worden vernietigd, maar er kunnen andere ‘schurkenstaten’ zijn die het Vaderland dan nog zouden kunnen aanvallen. Welke in 1986 dergelijke ‘schurkenstaten’ hadden kunnen zijn, is onduidelijk. Als we kijken naar de landen die destijds, naast de twee grootmachten (die meer dan 90% van alle wapens bezaten), atoomwapens hadden, zijn dat enkel het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, China, India en waarschijnlijk Israël. Ook het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk zouden, verzekerde Reagan Gorbatsjov, betrokken zijn in het enorm terugbrengen van het arsenaal. Daarvoor zou Reagan zorgen. China werd niet genoemd door een van beide leiders; India en Israël evenmin. Dus waarschijnlijk was het een gevoel van Reagan, dat hij een tastbare erfenis van volledige onkwetsbaarheid moest nalaten aan de Amerikaanse bevolking dat voorkwam dat hij overwoog SDI los te laten. Hij wees de suggestie af dat de ontwikkeling alleen in laboratoria kon plaatsvinden; SDI moest in de werkelijkheid worden getest. Maar vervolgens, een ongelooflijke draai, stelde hij voor dat hij de Sovjet-Unie alle technologische geheimen verbonden aan SDI gaf, zodat de Sovjets hun eigen SDI konden maken. ‘Ja’, zei hij, ‘ik zou jullie de volledige SDI geven’. Dat leidde tot de meest verhitte woordenwisseling in de film, met Gorbatsjov die Reagan eraan herinnert dat de Verenigde Staten zelfs de export van eenvoudige technologie naar de Sovjet-Unie had beperkt, daarbij inbegrepen ‘melkmachines voor koeien’, en ‘nu bied je me de meest geavanceerde militaire technologie ooit gemaakt aan? Klinkt dat redelijk? Zullen het Congres, het Pentagon, je eigen regering dat ooit goedkeuren?’
Bij dit struikelblok eindigt de film, en de top. Zoals we weten gingen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie daarna door met het beperken en verminderen van zowel strategische als middenafstandsraketten. Dit was een groot succes voor beide landen, en voor de wereld. Misschien wel voor het eerst ooit was er enige controle op de ontwikkeling van wapens, en duizenden aanvalswapens die de beschaving in een paar minuten hadden kunnen beëindigen, werden vernietigd. Reykjavik was, hoewel de top zelf niets opbracht, een mijlpaal op de weg naar nucleaire ontwapening.
Zowel Gorbatsjov als Reagan waren idealisten. Reagan geloofde oprecht in de voordelen van het Amerikaanse systeem van vrij ondernemerschap, vrijheid van godsdienst, en vrijheid van meningsuiting. Gorbatsjov geloofde even oprecht in de voordelen van het Sovjet-socialisme dat materiële gelijkheid bood, gelijke kansen op succes voor iedereen, en sociale mobiliteit (met hemzelf als voorbeeld van alle drie deze aspecten, zoals de loopbaan van Reagan zelf de voordelen van de Amerikaanse droom illustreert). Hoezeer die ideologieën ook verschillen, het is niet ondenkbaar dat ieder in de ander elementen van idealisme herkende; een ander idealisme weliswaar, maar toch idealisme, en niet enkel pragmatisme en machiavelliaans gekonkel.
In de film wordt Gorbatsjov beter gediend door de acteur (Jared Harris) die hem speelt; door zijn gezichtsuitdrukkingen, woede-uitbarstingen als hij op de tafel slaat, en dan, soms, nadenkende en zelfs nostalgische of zachte gezichtsuitdrukkingen komt Gorbatsjov tot leven. Reagan was beroemd om zijn vriendelijkheid en kon de meest oorlogszuchtige uitspraken doen en die dan afdekken met zijn prachtige lach, maar komt in de interpretatie van Jeff Daniels naar voren als een houterige, stijve, bijna bordkartonnen figuur. Twee-derde van de film, die bijna helemaal bestaat uit gesprekken tussen beide leiders, wordt gedomineerd door Gorbatsjov. Het momentum ligt duidelijk bij hem.
Hoe was dat in werkelijkheid? Men blijft het zich afvragen. Gorbatsjov wordt niet alleen uitgebeeld als een uitstekende onderhandelaar, maar beheerst ook diepgaand de cijfers en de rol van de verschillende onderdelen van de Sovjet en Amerikaanse nucleaire triades.[1] Reagan is veel minder zeker. Misschien was hij al een beetje seniel (zoals we weten uit andere bronnen), en misschien waren cijfers niet zijn grote kracht. Maar hoe komt het dat Gorbatsjov overkomt als zo’n bekwame onderhandelaar terwijl we weten uit veel andere bronnen, daarbij inbegrepen zijn vele onderhandelingen met Amerikanen, Duitsers, Fransen, de NAVO, enzovoort, dat hij een naïeve en nogal incompetente onderhandelaar was? Dit blijkt het meest duidelijk uit de onderhandelingen over de militaire terugtrekking van het Sovjetleger uit Oost-Duitsland, en de garanties van de NAVO over niet-uitbreiding. Het lijkt toch zo dat, niet alleen achteraf maar in werkelijkheid, zelfs een middelmatig bekwame onderhandelaar in staat zou zijn geweest de ‘kaarten’ die de Sovjet-Unie bezat beter te gebruiken, om betere voorwaarden en vastgelegde beloften inzake toekomstige relaties te verkrijgen. Dit was niet iets waarover destijds niemand nadacht, de entourage van Gorbatsjov inbegrepen. Was hij eenvoudig in 1986 veel beter dan in 1989? Ik weet het niet. Ik weet wel zeker dat er anderen zijn die het wel weten, of ten minste hypotheses hebben en erover hebben geschreven. Vladislav Zubok bijvoorbeeld maakt Gorbatsjov in Collapse[2] ronduit belachelijk omdat hij op belangrijke buitenlandse reizen delegaties meenam die grotendeels bestonden uit kunstenaars, schrijvers, musici en componisten. We weten niet of Raisa een rol speelde in het samenstellen van dergelijke bonte gezelschappen, terwijl de onderhandelingen liepen over dergelijke ernstige zaken als wapenbeheersing, grenzen en financiën.
Aan het eind van de film blijft men achter met gevoelens van melancholie. Nu, veertig jaar na de top in Reykjavik en na de overwinning van de democratie (kort aangeduid aan het einde van de film met de val van de Berlijnse Muur en de gebruikelijke beelden), heeft de wereld geen controle over de invoering van nieuwe atoomwapens; alle vier de wapenovereenkomsten tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie (en daarna Rusland) zijn vervallen; er zijn negen landen die atoomwapens bezitten en waarschijnlijk evenveel die zich hebben voorgenomen ze te verwerven; we horen dagelijks dreigementen over het gebruik van atoomwapens; en de wereld is veel dichter bij de Apocalyps dan zelfs in de donkere dagen van wederzijds onbegrip tussen de twee supermachten. Men vraagt zich af: hoe zijn we hier terechtgekomen?
P.S. In een film die bijna documentaire aspiraties heeft, zou men denken dat de fact-checker niet zou laten passeren dat Raisa Gorbatsjova twee keer naar haar echtgenoot verwijst als de Sovjetpremier. Gorbatsjov was nooit Sovjetpremier, en men zou verwachten dat zijn vrouw de functietitel van haar echtgenoot weet.
(vertaling: Herman Simissen)
Branko Milanović (°1953) is een Servisch-Amerikaanse econoom, onder meer verbonden aan de City University of New York en de London School of Economics. Hij is vooral bekend door zijn werk over inkomensverdeling en ongelijkheid. De oorspronkelijke tekst verscheen op 15 augustus jl. op https://branko2f7.substack.com/p/apocalypse-when en wordt hier met toestemming van de auteur in Nederlandse vertaling gepubliceerd.
[1] Dat wil zeggen: de nucleaire bewapening van de land-, zee- en luchtstrijdkrachten. (noot van de vertaler)
[2] Vladislav M. Zubok, Collapse: The Fall of the Soviet Union, Yale University Press, New Haven CT, 2021.
