De wervelende serie The New Pope (2020) van Paolo Sorrentino, die met negen afleveringen slechts één episode minder telt dan The Young Pope (2016), blijft de lotgevallen volgen van de fictieve jonge Amerikaanse paus Pius XIII en zijn oude antagonist kardinaal-staatssecretaris Angelo Voiello, de invloedrijke man achter de schermen. Het verhaal ontvouwt zich in een aaneenschakeling van verrassende verwikkelingen en de wisselwerking tussen de binnenwereld van het Vaticaan en het moderne leven wordt meeslepend verbeeld. De enscenering en de fotografie zijn weer verrukkelijk. De dialogen zijn briljant. Maar dan?
De stroom aan onverwachte situaties doet soms denken aan een caleidoscoop met beelden die even magisch als onsamenhangend en toevallig zijn. In vergelijking met zijn voorganger schieten de fantasie en het surrealisme van The New Pope soms in de overdrive. Is The New Pope een parodie op zijn voorganger en sleept hij hem daarin met terugwerkende kracht mee? De serie is wel een satire of comedy genoemd. Het is op het eerste gezicht inderdaad verleidelijk te denken dat Sorrentino ons gewoon wil onthalen op een mengeling van absurde voorvallen en raadselachtige diepzinnigheden. Naar mijn overtuiging doen wij Sorrentino daarmee echter tekort.
In mijn ogen duikt Sorrentino met The New Pope diep in de gevoelswereld van de moderne mens. Met mededogen beschouwt hij de mens zoals hij is: op de tast zijn weg door het leven banend, op zoek naar het goede of meegesleurd door het kwaad, vervuld met wanhoop of vol vertrouwen, verlangend naar God en echt menselijk contact. Daarmee wordt de meesterlijke productie The Young Pope (2016)[1] beslist geëvenaard, misschien wel overtroffen.
Het verhaal
Een nieuwe paus. De jeugdige Amerikaanse Pius XIII is nog steeds in coma. Kardinaal-staatssecretaris Angelo Voilello, de man die de touwtjes in het Vaticaan in handen heeft, beseft dat er een nieuwe paus moet komen. De cultus die rondom de comateuze Pius XIII aan het ontstaan is, mag niet uit de hand lopen. Wetend dat hij zelf geen kans maakt, gebruikt hij zijn invloed om de biechtvader van Pius XIII, de bescheiden en zachtaardige Franciscaan Viglietti, gekozen te krijgen. Als paus Franciscus II blijkt Viglietti echter een compromisloze, radicale bestuurder, die zijn gelofte van armoede en de opdracht om de vluchteling welkom te heten, volkomen letterlijk neemt. Daarmee brengt hij het instituut op de rand van de afgrond. Dan overlijdt hij onverwacht, onder niet geheel onverdachte omstandigheden.
Nog een nieuwe paus. De ogen van Voiello vallen dan op de lijdelijke en excentrieke Engelse kardinaal Sir John Brannox, die op jonge leeftijd het alom geprezen theologisch traktaat The Middle Way publiceerde. Voiello reist met een kleine entourage, onder wie persvoorlichter Sofia, naar het landgoed waar Brannox met zijn ouders woont. De hoogbejaarde ouders verwijten Brannox nog steeds de dood van hun favoriete en veelbelovende zoon Adam, de tweelingbroer van Brannox, die als kind al voorbestemd was een hoge positie in de kerk te bekleden. Sinds die gebeurtenis in zijn jeugdjaren heeft Brannox zich afgewezen en geïsoleerd gevoeld. De raadselachtige en wat zwijgzame Brannox, die vooral in aforismen en citaten spreekt en een adept is van de Engelse kardinaal en theoloog John Henry Newman, gaat uiteindelijk mee in de suggestie van Voiello. Hij wordt gekozen en neemt de naam Johannes Paulus III aan.
Als paus wordt Brannox meteen gechanteerd met zijn verborgen verslaving aan verdovende middelen. De boosdoener is kardinaal Spalletta, deel van een duister driemanschap dat hij vormt met de echtgenoot van Sofia, die de Vaticaanse financiën beheert, en de Italiaanse minister van Financiën. Spalletta weet zich daarmee in de inner circle van de paus te manoeuvreren: hij wordt diens persoonlijk secretaris voor creativiteit. Ondanks de ontmaskering van het driemanschap, weet Spalletta Voiello op een zijspoor te rangeren, waarna Voiello zijn ontslag indient.
Twee pausen. Paus Johannes Paulus III oogst grote bijval met zijn ontwapenende optreden in Lourdes, dat getroffen werd door een terroristische aanslag. Een live televisie interview moet hij echter vroegtijdig beëindigen. Intussen is Lenny Bellardo, Pius XIII, gaan ademen. Zijn ademtocht wordt onafgebroken door de radio uitgezonden en nu meer dan ooit wordt hij door zijn volgelingen vereerd als heilige. Esther, zijn protegé uit de vorige serie, is een van die volgelingen. Als door een wonder komt Pius XIII echt tot leven. Een tijdje duikt hij onder bij zijn arts in diens donkere Venetiaans palazzo. Zijn verdwijning uit het ziekenhuis voedt fantasieën over de wederkomst van Christus. Anderen vermoeden een complot. In alle stilte verhuist Pius XIII uiteindelijk naar het Vaticaan waar de pausen een modus vivendi moeten vinden.
Intussen is de St. Pieter doelwit geworden van een terroristische aanslag. De Pietà blijft net onbeschadigd, maar de hond van Johannes Paulus III wordt gedood. De paus is zichzelf niet meer. Hij biecht zijn verslaving op aan zijn persoonlijk secretaris Guitiérrez. Ook bekent hij dat The Middle Way het werk van zijn broer is dat hij zich na diens dood heeft toegeëigend. Om zich te hervinden, trekt hij zich terug in de bergen, waar Sofia, in wie hij zielsverwantschap vindt, bij hem langskomt. Zij troost hem met het nieuws dat zijn populariteit flink gestegen is nadat jeugdfoto’s van hem als punker gepubliceerd zijn. Hij komt er nu voor uit dat zijn verslaving hem in de weg zat bij het redden van zijn broer.
Kardinaal Assente, die de plaats van Voiello had ingenomen, moet het veld ruimen vanwege onhebbelijke uitspraken over kinderen. Voiello keert terug op zijn post. Tot zijn onmetelijk verdriet overlijdt de Girolama, de gehandicapte jongen die hij al sinds jaar en dag verzorgt. Hij houdt de verzamelde kardinalen in het Vaticaan een spiegel voor in een ontroerende grafrede. Hij doet ook een handreiking aan de zusters wier verzoeken door zijn rechterhand, kardinaal Cavallo, stelselmatig zijn genegeerd.
Wanneer in een school een gijzeling plaatsvindt, valt de verdenking meteen op het kalifaat, dat voor de aanslagen verantwoordelijk wordt gehouden. Die verdenking is ten onrechte. Pius XIII reist af naar de school. De gijzelnemers, onder wie ook Esther, blijken zijn eigen fanate volgelingen te zijn.
De nieuwe paus. Johannes Paulus III treedt af en trekt zich terug op zijn landgoed waar hij en zijn ouders zich met elkaar verzoenen. Sofia voegt zich bij hem. In Rome spreekt Pius XIII in wat zijn laatste momenten blijken te zijn, de menigte op het St. Pietersplein toe en omarmt hij The Middle Way als de weg voor de Kerk. Voiello ziet zijn ambitie eindelijk vervuld en wordt de nieuwe paus. Hij adopteert het kind van Esther.
Sleutelmomenten
Door de spectaculaire gebeurtenissen heen ontvouwt zich steeds weer de ervaring van verlies. Ook het verlangen om gezien te worden en de vraag naar de betekenis van liefde lopen als een rode draad door het verhaal. Sleutelmomenten die naar deze grondmotieven verwijzen zijn de toespraken van Johannes Paulus III voor de kardinalen en voor verzamelde gelovigen op het St. Pietersplein, de grafrede van Voiello voor Girolama en de laatste rede van Pius XIII. De gelaagde gevoelswerelden die daarin doorklinken, contrasteren met het simplisme van radicalisme, extremisme en idolatrie.
De ervaring van verlies
Niet alleen het leven van Lenny Bellardo (Pius XIII), die op jonge leeftijd verlaten werd door zijn ouders, is getekend door verlies. Sir John Brannox (Johannes Paulus III) verloor zijn tweelingbroer en werd daarom door zijn ouders afgewezen. De vlucht van Brannox in verdovende middelen en zijn koketteren met beroemdheden kunnen dat verlies niet compenseren. Wil hij met zijn keuze voor de Kerk vooral voldoen aan de verwachtingen van zijn ouders voor zijn broer?
Voiello verliest Girolama, de jongen die hij verzorgt en die hem naar eigen zeggen menselijk hield. Verlies is ook de ervaring van de arts van Pius en diens echtgenote vanwege de hulpbehoevendheid van hun kind, en van de moeder die Esther inhuurt om haar ongelukkige zoon gezelschap te houden en die later door Esther wordt vermoord. Bij Esther zelf speelt het overdrachtelijke verlies van Pius XIII, die zij vereert; haar reactie daarop neemt steeds meer extreme vormen aan.
Het is veelzeggend dat het ultieme symbool van lijden en verlies, de Pietà, het beeld van Maria, de moeder die treurt om de dood van haar zoon Jezus, door de aanslag bijna wordt getroffen. Even symbolisch is de aanslag in Lourdes, dé bedevaartplaats voor pelgrims die heling zoeken en genezing. De aanslagen vormen een ontkenning van menselijkheid en van de uitingen daarvan.
Waar in The Young Pope verlies vooral onverwerkt blijft, opent The New Pope de deur naar verzoening en verlossing. Door mild te zijn voor anderen en, zoals Brannox, ook zichzelf te kunnen vergeven, leren de hoofdpersonen weer op te veren, hun verlies te ontstijgen en het leven te omarmen. Een gesloten, radicale mindset staat dat in de weg.
Erkenning en liefde
De duistere figuren willen onzichtbaar blijven. Sommigen blijven onzichtbaar tegen wil en dank. Onzichtbaar blijft de jongen die door zijn moeder verstopt wordt gehouden en die later door Esther wordt bezocht. Onzichtbaar is de zoon van het echtpaar dat Pius XIII tijdelijk onderdak bood. Pius XIII wekt het drietal figuurlijk gezien tot leven. De wens om niet langer onzichtbaar te zijn en om gezien te worden, komt naar voren in het verzoek aan de curie van de zuster die een laatste keer met haar moeder naar Lourdes wil gaan. Die wens is ook aanwezig bij de zusters die beter behandeld willen worden en hun rechten opeisen. Zij voelen zich onzichtbaar en niet gehoord. Op een bepaalde manier is die hang ook aanwezig bij de van de aanslagen verdachte strijders, die – even in beeld – op afstand gevoelig lijken voor de woorden van Johannes Paulus III.
De onzichtbaarheid van Pius XIII tijdens zijn coma en na zijn ontwaken heeft bijna een parallel in de onzichtbaarheid en onbereikbaarheid van God – tenminste voor zijn vereerders. Net als in The Young Pope is Pius zich bewust van de betekenis van het publiekelijk tonen van zijn gelaat of het achterwege laten daarvan. Wanneer het bericht over de gijzeling op de school naar buiten komt en de verdenking nog op het kalifaat rust, speelt hij even met de gedachte zich in het openbaar te laten zien, wetende welke krachten hij daarmee zou kunnen losmaken.
Een bijzondere vorm van gezien worden, is het ten deel vallen van liefde. In vele gedaanten komt deze vorm van gezien worden aan bod, zoals in de liefde voor de naaste en de meer abstracte, transcendente liefde tot God en de liefde van God voor de mens. Ook is er de liefde van ouders voor hun kinderen en de zorgzaamheid van Voiello voor Girolama en later het kind van Esther. Liefde is waar het om draait in de eerste toespraak van Johannes Paulus III voor de kardinalen. De paus houdt de kardinalen voor dat de Kerk moet leren liefhebben en hij pleit voor liefde als empathie en tederheid in plaats van passie. Het wonder geraakt te worden door de ander krijgt de ruimte die het verdient.
Met het tegendeel van liefde, namelijk manipulatie, machtsmisbruik en exploitatie van anderen, wordt genadeloos afgerekend. De hypocrisie van kardinaal Assente wordt afgestraft en met de duistere praktijken van kardinaal Spaletta en de zijnen wordt korte metten gemaakt.
Radicalisme, extremisme en idolatrie
The New Pope laat zich begrijpen als een pleidooi voor menselijkheid en gematigdheid. Radicalisme, extremisme en idolatrie verschijnen als vormen van het Kwaad. Niet alle middelen kunnen geheiligd worden door het goede doel. Johannes Paulus III, Voiello en Pius XIII hebben hun zwakheden en twijfels. Zij vergissen zich soms ook. Radicaal, extreem of idolaat zijn zij echter niet. Pius XIII heeft zijn eerdere wispelturigheid voor wijsheid ingeruild. Tussenpaus Franciscus II, zonder charme of diepgang, daarentegen is als bestuurder slechts radicaal. Hij dreigt daarmee grote brokken te maken.
De terroristische aanslagen en net zo goed de gijzelactie van de ontspoorde Esther leiden tot onheil en verderf (‘Idolatry is the prelude to war’). Ook in lichtere vorm wordt al te sterke rechtlijnigheid gehekeld, zoals die van de ouders van Brannox, die hem na jaren nog afwijzen; uiteindelijk komen zij echter daarop terug.
De Kerk
Is het Vaticaan – dat ook staat voor de kerk als geheel – slechts een intrigerend decor voor het verhaal dat The New Pope wil vertellen of vormen de kerk en het geloof hierin een eigen dimensie? The New Pope laat zien dat mensen mensen blijven, ook binnen de kerk. Het gaat echter verder dan dat: niet alleen de wereldlijke kant van het leven heeft bestuur nodig; ook de spirituele kant van het leven behoeft leiding. De kerk is – in elk geval in praktische zin – een menselijk instituut, zoals steeds weer blijkt. Ondanks de diepe lagen van continuïteit, zijn het mensen die de kerk voortdurend positioneren en definiëren in wisselwerking met de dynamiek van het echte leven. Daar horen macht en politiek bij. Dat is onvermijdelijk en op zich niet verkeerd. Het doet er echter wel toe hoe die worden gebruikt.
Voiello is een meesterpoliticus en ook Bauer, de Amerikaanse ambassadeur bij de Heilige Stoel, begrijpt de wereld van de politiek. Met hun geduld en diplomatieke gaven lukt het hen om hun inzichten te verwerkelijken. Voiello ziet na negentien afleveringen zelfs zijn persoonlijke ambitie uiteindelijk in vervulling gaan en wordt gekozen tot paus. Franciscus II beheerste de kunst van het besturen niet. Met zijn vooral op materiële zaken gerichte agenda miste hij bovendien het gevoel voor het mysterie van het geloof.
De kerk lééft van het mysterie van het geloof. Tegenover leegte biedt zij zintuigelijke schoonheid en spirituele rijkdom. Dat alles geeft de kerk een positie die wereldlijke macht doet verbleken en die nationale grenzen en nationale politiek onbeduidend maakt. Ieder op hun eigen manier begrepen Pius XIII en Voiello dat heel goed. Gold het misschien minder bestuurlijk, dan had de twijfelende Johannes Paulus III dat tenminste intellectueel ook door.
Hoe dan moet het instituut zich verhouden tot de moderne tijd? In de eisen van de zusters komt deze vraag in alle helderheid naar voren. Niet zozeer ‘rights’, maar ‘rites’ zijn belangrijk in de ogen van Voiello. Tegelijk hoort hij hun wensen en zorgt hij dat zij krijgen wat hen toekomt. Pius XIII houdt de zusters voor dat het antwoord ligt in het hooghouden van het eigen karakter van de kerk. Aan hun roeping doen zij geen recht door alleen maar meer werelds te willen zijn. Dat geldt ook voor de (mannelijke) geestelijkheid.
En verder? Het oog van Voiello viel op Brannox in elk geval mede vanwege het alom geprezen geschrift The Middle Way. In zijn laatste rede houdt Pius XIII de inhoud ervan voor aan de verzamelde menigte op het St. Pietersplein. The Middle Way is de weg van de Kerk. Het is, zegt hij, de énige weg.
Zie de mens
The New Pope is niet zomaar een satire of een comedy, dat is duidelijk. Het thema dat de serie aanroert is even fundamenteel als ambitieus: de menselijke conditie. Zonder sentimenteel te worden, toont The New Pope de mens in al zijn strevingen, ten goede en ten kwade, binnen de kerk en daarbuiten. Door het spektakel heen lichten zijn noden en kwetsbaarheid op, met als krachtige metafoor de Pietà, doelwit van een bom. Pilatus toonde de gehavende Jezus aan het volk met de woorden Ecce Homo. Met sympathie voor het aardse bestaan, houdt ook The New Pope ons voor: Ecce Homo – zie de mens.
Reageren? Mail naar: Sophie.vanBijsterveld@ru.nl
Sophie van Bijsterveld is hoogleraar Religie, recht en samenleving aan de Radboud Universiteit.
[1] Zie mijn essay, ‘The Young Pope: meer dan een studie in de ziel’, Tijdschrift Streven, 28 september 2024, https://streventijdschrift.be/the-young-pope-meer-dan-een-studie-in-de-ziel/.
