Kunnen landen niet hard werken en welvarend blijven?
Onlangs heeft een discussie over het aantal uren dat mensen in verschillende landen werken heel duidelijk een politiek sausje gekregen. Trumpistische economen wijzen graag op de kracht van de Amerikaanse economie, en op de neergang van het Europese welvaartsmodel, door erop te wijzen dat de kloof in inkomens tussen de Verenigde Staten en Europese landen de laatste decennia onveranderd is gebleven, en soms zelfs is toegenomen. In 1980 bijvoorbeeld was de verhouding van het Bruto Binnenlands Product per hoofd van de bevolking tussen de Verenigde Staten en Frankrijk (berekend in dollars van gelijke koopkracht) 1,2 tot 1; tegenwoordig is het 1,5 tot 1. Sinds het herstel na Covid is Europa nauwelijks gegroeid; de Amerikaanse economie is veel sterker opgeveerd. Als we gegevens gebruiken van onderzoeken naar de inkomens van huishoudens, aangepast aan de over het algemeen lagere kosten voor levensonderhoud in Europa, is de kloof erg groot. Het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking in de Verenigde Staten is bijna 50% hoger dan het Franse. Zelfs voor het modaal inkomen is de kloof 30% ten gunste van de Verenigde Staten.
Een paar dagen geleden, net teruggekeerd van een bezoek aan China en in het bijzonder Shenzhen, bracht de Duitse kanselier Friedrich Merz een Trump-achtige boodschap naar voren: de Europese welvaartsstaat is onhoudbaar, we moeten harder werken. Europa verkeert in een neergang en wordt ingehaald door landen waar mensen veel meer uren werken. In China werken ze zes dagen per week van 9 tot 9, in Europa werkt men 35 tot 40 uur. (En Duitsland staat bekend om een klein aantal werkuren.)
Argumenten ten gunste van niet hard werken. Het antwoord aan de Trumpisten werd gegeven door Amerikaanse liberale economen en commentatoren. Paul Krugman stelde dat de Europese productiviteit per gewerkt uur hetzelfde is als in America, soms zelfs hoger. Het gegeven dat Europeanen er vrijwillig voor kozen minder te werken, en aanvaarden een lager inkomen te hebben (gemeten in termen van materiele goederen en diensten) ten gunste van meer vrije tijd, is een aanwijzing voor een meer ‘beschaafd’ leven. Europeanen wijzen de beruchte rat race af, en kiezen voor een plezierig leven dat werk, gezinsleven en vriendschap op een gezonde manier combineert. Thomas Piketty heeft onlangs hetzelfde punt naar voren gebracht. De Europese combinatie is beter.
Argumenten ten gunste van hard werken. De eerste groep argumenten ziet er heel verstandig uit. Het doel van de mensheid is niet het produceren van staal omwille van het staal (een overtuiging waarvan het Stalinisme terecht werd beschuldigd), maar de productie van nuttige dingen van staal, en het bereiken van een overvloed die ons zou bevrijden van de sleur van het werk.
Maar er is een andere groep argumenten die de opvatting van de Trumpisten en Merz ondersteunt. De wereld wordt gekenmerkt door concurrentie. Niet alleen raken landen die zich economisch niet ontwikkelen snel achterop bij hun concurrenten, zij worden tweede- of derderangs economische en militaire machten, en hun bevolkingen vertrekken om elders te gaan werken. Hun technologie raakt verouderd. Het is een feit, opgemerkt door alle economen en politieke wetenschappers, dat economische macht samenhangt met politieke en militaire macht. Dus als veel Europese burgers blijven doorgaan met kiezen voor het kijken naar opera’s en het picknicken met vrienden terwijl Chinezen en Indiërs dat veel minder doen, zal Europa achteruitgaan. De plaats van hun bevolking op de schaal van inkomens wereldwijd zal zakken (zoals nu al het geval is: zie hoofdstuk 1 van The Great Global Transformation). Europeanen kunnen blijven genieten van hun picknicks, maar zij zullen hun huizen met uitzicht op het Grand Canal moeten verkopen aan Chinezen en Indiërs, en in plaats van vakantiereizen naar Thailand zullen ze veel dichter bij huis moeten blijven. Er is een duidelijk een argument ten gunste van hard werken, zowel in de relatieve macht van landen als in de relatieve levensstandard van de bevolking die in een bepaald land woont. Mensen in Nederland zijn rijk vanwege de rijkdom die in Nederland is verworven door het harde werken van zijn inwoners in het verleden, en door buitenlandse veroveringen. De huidige inwoners genieten van deze voordelen, maar zij zullen niet altijd blijven bestaan.
Een terugblik ondersteunt het argument van de Trumpisten en Merz. Het kapitalisme werd een overheersend systeem, niet omdat mensen graag werkten maar omdat de meeste mensen werden gedwongen te werken. De Nederlandse economisch historicus Jan de Vries heeft een goed gedocumenteerd boek geschreven waarin wordt aangetoond dat de Industriële Revolutie in feite een ‘hardwerkende revolutie’ was. Het aantal werkdagen per jaar in Engeland voor de Industriële Revolutie was ongeveer honderd; het steeg naar meer dan driehonderd op het hoogtepunt van de Industriële Revolutie. Het aantal werkuren per jaar groeide van 2500 naar 3300. (De gegevens over werkuren zijn ontleend aan Gallardo Albarr, ‘A composite perspective on British living standard’, Groningen Growth and Development Centre, 2017; gegevens over werkdagen per jaar aan Jane Humphries en Jacob Weisdorf, Unreal Wages? Real Income and Economic Growth in England, 1260–1850, blz. 6.) De onderstaande grafiek illustreert eenzelfde groei in Frankrijk. Mensen werkten in 1800 gemiddeld vijftig dagen meer dan drie eeuwen eerder. (Uit Leonardo Rudolfi, The French economy in the longue durée).

Het aantal werkdagen in Frankrijk, 1250-1800
Boeren gaven er de voorkeur aan, alleen tijdens het zaai- en het oogstseizoen hard te werken, en de rest van het jaar door te brengen met nietsdoen of met deelnemen aan talrijke dorpsfeesten, boven de ‘satanic mills’[1] in te worden gedreven en er te worden samengepakt. Maar zij werden gedwongen door het privatiseren van gemeenschapsgronden en het oprichten van armenhuizen (die hetzelfde doel dienden als de Goelag twee eeuwen later), en zij werden zo nagenoeg van hun land verjaagd, en zelfs gebrandmerkt op het voorhoofd als zij weigerden te werken en landloperij verkozen. Maar dit maakte de Industriële Revolutie mogelijk, en maakte het kapitalisme wereldwijd het overheersende systeem.
Want er bestaat niet alleen concurrentie tussen landen, maar ook tussen verschillende systemen. Voortbordurend op de ideeën van Krugman en Piketty zou men kunnen stellen dat het socialisme een bijzonder plezierig systeem was, omdat mensen eigenlijk niet meer dan twee of drie uur per dag werkten (‘wij doen net alsof we werken, en zij doen net alsof ze ons betalen’.) Buitenlandse bezoekers konden de tekorten zien, maar het plezier van het niet-werken niet. Een proefschrift dat het werk in een Servische Fiat-fabriek in Italië vergeleek met een bijna identieke fabriek in Turijn, stelde vast dat de arbeiders onder het socialisme minder dan de helft van de tijd werkten in vergelijking met de Italianen. Omdat de productie van de Servische vestiging ongeveer de helft was van de Italiaanse, kan met vlot concluderen dat de Servische productie per uur ongeveer hetzelfde was, en dat de socialistische arbeiders meer vrije tijd hadden dan hun kapitalistische tegenhangers, en dat dat zij dus een veel aangenamer leven moeten hebben geleid. Maar dit zou een onjuiste conclusie zijn. Het kapitalisme overwon het socialisme gemakkelijk, en de belangrijkste reden voor die overwinning was juist dat het meer goederen produceerde, en dat mensen er de voorkeur aan gaven materieel rijker te zijn boven niet-hard werken.
Dus hard werken overwint niet-hard werken op individueel niveau, op dat van de natiestaat, en dat van de beschaving (of productiewijze); het laatste door systemen (bijvoorbeeld het huidige Chinese staatskapitalisme) die anderen politiek en militair overheersen.
Wat zou Keynes ervan zeggen? Laten we nog verder gaan. Wat zou Keynes in deze discussie zeggen? Hij nam er in feite aan deel. In 1930 gaf hij een lezing in Madrid, ‘Economische mogelijkheden voor onze kleinkinderen’, waarin hij precies een wereld voorzag die sterk doet denken aan die van het huidige Europa waar de bevolking relatief welvarend zou zijn, voldoende ‘om de oude Adam in de meesten van ons tevreden te stellen’, en vijftien uur per week zou werken, de rest van de week doorbrengend met andere, culturele en maatschappelijke activiteiten. Maar had Keynes gelijk? Waarschijnlijk niet: hij schatte de aard van het kapitalisme ernstig verkeerd in. Het is een systeem dat (zoals Schumpeter opmerkte) niet stationair kan blijven. Kapitalisten investeren niet tenzij zij een netto winst verwachten (gemiddeld genomen). Als er winst is, zal een gedeelte van dat geld weer worden geïnvesteerd, zodat de groei van de economie positief wordt. Om die groei gaande te houden, moeten kapitalisten voortdurend nieuwe behoeften scheppen. Zij kunnen niet zomaar stoppen. Zou het kapitalisme stoppen met het produceren van nieuwe producten, en zouden de behoeften van mensen plotseling bevredigd zijn, dan zou het kapitalisme ten einde zijn. Als iedereen gelukkig is met wat hij of zij heeft, hoe moeten kapitalisten dan geld verdienen? Wat Keynes miste, is dat het kapitalisme nooit een bevredigde, welvarende samenleving kan worden. Het sleutelwoord is ‘bevredigd’. Het kapitalisme kan een wereld met veel producten en diensten scheppen, met grote welvaart, maat het kan niet toestaan dat die welvaart mensen ‘bevredigd’ maakt, want dan zou het systeem eindigen.
Wilde Keynes misschien het einde van het kapitalisme? Ook dat is een mogelijkheid. Maar als hij de voortzetting van het systeem in gedachten had is zijn advies, of hoop, om vijftien uur per week te werken onverenigbaar met belangrijke eigenschappen van het systeem.
Wat zou Marx ervan zeggen? Had hij een voorkeur voor wel of niet hard werken? De opvatting van Marx was (uiteraard) nogal doordacht. Hij meende dat menselijke vrijheid pas dan begint als de sleur van loonarbeid en arbeidsverdeling stopt. Loonarbeid kon nooit het werk zijn dat welk vrij individu ook wenst. Arbeiders onder het kapitalisme verhuren hun arbeidskracht en doen afstand van iedere zeggenschap in een proces waarin zij eenvoudig radertjes zijn. Daarmee is het doel van alle loonarbeid (dat wil zeggen het doel van iedere arbeider in kapitalistische omstandigheden) minder werken. Zoals Marx schrijft: ‘De arbeider voelt zich daarom alleen buiten het werk zichzelf, en in het werk voelt hij zich buiten zichzelf. Hij voelt zich thuis als hij niet werkt, en als hij werkt voelt hij zich niet thuis’. (Economische en filosofische manuscripten van 1844).
Wat zal er onder het socialisme gebeuren? Zal er een systeem van volledige overvloed zijn, zonder loonarbeid, waar ‘samenwerkende producenten’ controle over hun eigen werk uitoefenen, vervreemding zal verdwijnen, en vrije tijd algemeen verspreid is? Niet echt. En dit is waar de wegen van Marx zich scheiden van degenen die menen dat het uiteindelijke doel van het menselijk bestaan vrijgesteld zijn van werk is. Marx meende dat werken bij uitstek een menselijke behoefte is. Onder systemen van gedwongen arbeid (slavernij en kapitalisme) wordt deze behoefte aangetast omdat mensen worden gedwongen dingen te doen waarbij zij geen inbreng of zeggenschap hebben, en die zij daarom haten. Maar het individu is een homo faber. Om uitdrukking aan zichzelf te geven moeten mensen werken. In het rijk van de vrijheid is het ons werk dat ons definieert en ons tot mensen maakt. Dat is niet voetbalwedstrijden bezoeken of op het strand in de zon liggen. Het is een wereld, zoals Marx schrijft, waarin ‘iedereen zich in welke richting hij maar wil kan bekwamen […] en juist daardoor de mogelijkheid biedt vandaag dit en morgen dat te doen, ‘s ochtends te jagen, ‘s middags te vissen, ‘s avonds veeteelt te bedrijven en na het eten de kritiek te beoefenen, al naar gelang ik verkies, zonder ooit jager, visser, herder of criticus te worden’. (De Duitse ideologie) Werken in vrijheid is ons uiteindelijke doel. Zolang er een systeem is waarvan het centrale kenmerk de concurrentie tussen individuen, landen en inderdaad ook systemen is, zullen mensen en landen die hard werken mensen en landen die niet hard werken overheersen. Het is een illusie te menen dat uit die competitie stappen haalbaar is als we onze positie in die wereld willen handhaven.
(vertaling: Herman Simissen)
Branko Milanović (°1953) is een Servisch-Amerikaanse econoom, onder meer verbonden aan de City University of New York en de London School of Economics. Hij is vooral bekend door zijn werk over inkomensverdeling en ongelijkheid. De oorspronkelijke tekst verscheen op 28 februari jl. op https://branko2f7.substack.com/p/to-work-or-not-to-work en wordt hier met toestemming van de auteur in Nederlandse vertaling gepubliceerd.
[1] “Satanic mills’ is een verwijzing naar het gedicht Jerusalem van William Blake, waarin deze woorden worden gebruikt als aanduiding voor met name de textielfabrieken tijdens de Industriële Revolutie. (Noot van de vertaler}
